Türkiye Alzheimer Derneği, ülkemizde alzheimer ve öbür demans çeşitleriyle yaşayanların sayısını yaklaşık 700 bin olarak açıkladı. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) verdiği artış sayıları da ürkütücü. Umut veren çalışmalar da var. Nöroloji uzmanları Prof. Dr. Dery...
İSTATİSTİKLER NE SÖYLÜYOR?
Toplumlar buna hazırlıklı değil’
◊ Alzheimer 21’inci yüzyılın en büyük salgınlarından biri. Unutkanlık ortaya çıkmadan 15-20 yıl evvel başlayabiliyor. Toplumlar bu büyük sıhhat ve bakım yüküne şimdi hazırlıklı değil. Sıhhat Bakanlığı’nın paylaştığı datalara nazaran ülkemizde 65 yaş üzerindekilerde alzheimer görülme sıklığı yüzde 5,5. (Prof. Dr. Derya Uludüz)
◊ Demans, halk arasında bilinen ismiyle ‘bunama’ unutkanlığı ortaya çıkaran hastalıkların genel ismi. Alzheimer, demansların yaklaşık yüzde 60-70’ini oluşturuyor. 65-85 yaş arasında hastalığın görülme sıklığı her 5 yılda bir 2 katına çıkıyor. Birtakım genetik yatkınlıklar sonucu daha evvel de başlayabiliyor. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)
NEDENİ VAR MI?
Genetik yatkınlık ve başkaları…
◊ Alzheimer genetik yatkınlık, yaşlanma, damar ve metabolizma sıkıntılarıyla çevresel etkenlerin bir araya geldiği bir süreç. Amiloid beta proteinlerinin (nöronların dış zarlarındaki amiloid öncü proteininin enzimlerce parçalanmasıyla oluşan parçalar) hudut hücreleri arasında plaklar oluşturması ve tau proteininin (nöronların içindeki hayati bir protein) hücre içinde olağandışı birikmesi hastalığın temel biyolojik özellikleri. Ömür uzadıkça alzheimer hadiselerinin artması beklenen bir sonuç. Lakin olayların artışı sırf yaşlanmaya bağlı değil. Diyabet, obezite, yüksek kolesterol, hareketsizlik, sigara, uyku bozukluğu vs. beyni yıllar içinde sessizce yıpratır. (Prof. Dr. Derya Uludüz)
BELİRTİLERİ NELER?
‘Aynı soruyu tekraren sormak’
◊ Alzheimer’ın en tipik erken belirtisi kişinin yeni bilgileri öğrenme ve yakın vakitte yaşanan olayları hatırlama maharetinin bozulması, yani unutkanlıktır. Fakat her unutkanlık alzheimer değildir. Her yaşta depresyon, uyku bozukluğu, birtakım ilaçlar, tiroit hastalığı, B12 eksikliği ve öteki nörolojik hastalıklar sebebiyle de unutkanlık görülebilir. Alzheimer’daki uyarıcı işaretler birebir soruyu kısa aralıklarla tekrar sormak, yakın vakitte yapılan konuşmaları unutmak yahut rastgele bir eşyayı alışılmadık yerlere koymak olabilir. Hastalık ilerledikçe unutkanlık artar, söz bulma zorluğu yaşanabilir. Davranış sorunları eklenebilir. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)
ÖNLEMEK İÇİN NE YAPMALI?
Bilişsel rezervi güçlendirmek…
◊ Beynin kapasitesini mümkün olduğunca uzun mühlet müdafaaya nörolongevity diyoruz. Belirtilerin ortaya çıkmasını beklemeden bilişsel rezervi güçlendirmeyi ve riskleri yönetmeyi hedefliyoruz. Kaliteli uyku önemli. Orta yaşta 6 saat yahut daha az uyumanın ileriki yıllardaki demans riskiyle bağlı olduğu gösterildi. Sistemli aerobik ve direnç idmanları beyin kanlanmasını, insülin hassaslığını, damar sıhhatini destekliyor. Zerzevat, meyve, zeytinyağı, balık yüklü Akdeniz tipi beslenme damar hasarıyla kronik inflamasyonun azaltılmasına katkı sağlıyor. Toplumsal ilişkilerse beyni daima yeni uyaranlara cevap vermeye zorlayan doğal bir bilişsel antrenman. (Prof. Dr. Derya Uludüz)
APOE4 GENİ NE ANLATIYOR?
‘Önemli bir risk ancak…’
◊ Çalışmalar APOE4 geninin alzheimer riskindeki katkısını doğrulamaya devam ediyor. Bu genin taşıyıcılığı alzheimer hastalığını ve amiloid patolojisi riskini bariz biçimde artırıyor. Lakin APOE4 taşıyan herkes alzheimer olmaz, taşımayanda da gelişebilir. APOE4 değerli bir risk ancak yazgı geni değil. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)
KAN TESTLERİ HANGİ EVREDE?
‘Değerli bir gelişme’
◊ ‘Lumipulse G pTau217/Beta-amiloid 1-42 oranı’ Mayıs 2025’te Amerikan FDA (Gıda ve İlaç Dairesi) tarafından onaylanan birinci alzheimer kan testi oldu. P-tau217’nin de çalışmaları sürüyor. Bunlar ülkemizde birtakım merkezlerde kullanılıyor. Değerli bir gelişme ama tek başına ‘alzheimer var-yok’ testi olarak görülmemeli. (Prof. Dr. Derya Uludüz)
YENİ BİLİMSEL ÇALIŞMALAR NELER?
‘Aşı geliştirme fikri klinik aşamada’
◊ Henüz alzheimer’ı büsbütün ortadan kaldıran bir tedavimiz yok fakat umut verici gelişmeler var. Örneğin yeni bir çalışmada bağırsak bakterilerinin ürettiği bir metabolit olan imidazol propiyonat’ın (ImP) bilişsel performans ve alzheimer’la bağlı olabileceği gösterildi. Ancak bu, ImP alzheimer’a kesin sebep oluyor manasına gelmiyor.
◊ Alzheimer için ‘aşı’ geliştirme fikri artık teori değil, klinik kademede. Hedef bağışıklık sistemini amiloid-beta ve tau patolojisinin bileşenlerine karşı eğitmek. Geçen yıl yayımlanan faz II çalışmada ABvac40 amiloid-beta 40’ı hedefleyen faal immünoterapi araştırıldı. Sürdürülebilir bir bağışıklık cevabı oluşturdu. Tau’yu hedefleyen faal immünoterapiler de erken klinik basamakta.
◊ Amiloid-beta ve tau anormalliklerinin genomik gerilim ve DNA bütünlüğünün bozulmasıyla alakalı olabileceğini gösteren çalışmalar var. Gelecekte bu alanda yeni tedavi gayeleri olabilir. (Prof. Dr. Yıldız Değirmenci)
NEDEN KADINLARDA DAHA ÇOK GÖRÜLÜYOR?
‘Menopoz önemli’
◊ Alzheimer tanısı alanların üçte ikisi bayan. APOE4 geninin bayanlarda daha güçlü tesir gösterebilmesi; bağışıklık sistemi, beyin güç metabolizması ve tau birikimindeki cinsiyet farklılıkları; depresyon ve damar riski bu tabloya katkıda bulunabilir. Menopozla azalan östrojen de değerli araştırma alanlarından biri. (Prof. Dr. Derya Uludüz)
YAPAY ZEKÂNIN KATKISI OLDU MU?
‘Daha erken hesaplayabiliyor’
◊ Yapay zekâ MR ve PET manzaralarındaki hipokampus küçülmesi, kortikal kalınlık değişiklikleri ve amiloid-tau dağılımının çok ince örüntülerini saptayabiliyor. Bunları kan biyobelirteçleri, bilişsel testler, genetik ve klinik bilgilerle birleştirerek alzheimer mümkünlüğünü daha erken hesaplayabiliyor. (Prof. Dr. Derya Uludüz)
TEDAVİ ÇALIŞMALARINDA DURUM NEDİR?
‘Deri altına, otomatik enjektörle, meskende uygulanabilecek’
◊ Yeni kuşak ilaçlar beyindeki amiloidi hedefliyor. Fakat tedaviye başlamadan evvel amiloid varlığının doğrulanması gerek. En yeni gelişme lecanemab’in LEQEMBI IQLIK isimli subkutan (deri altı) formu. FDA haftada bir, otomatik enjektörle, meskende uygulanmasına müsaade verdi. Birtakım çalışmalar da antiamiloid tedavilerin yakınması olmayan ama beyninde patoloji başlamış bireylerde hastalığı geciktirip geciktiremeyeceğini araştırıyor. Tau üretimini azaltan antisens ve RNA susturma tedavileri de dikkat çekiyor. (Prof. Dr. Derya Uludüz)