“Cinsiyetimizin bizden beklediği biçimde ‘iyi’ olmak zorunda değiliz”

Afgan bir ailenin 19 yaşındaki kızı Nila, Berlin’de yaşıyor. Nereli olduğunu soranlara farklı ülkeler söyleyip her kezinde kendi kıssasını baştan yazıyor. Partileri, gece çıkmayı seviyor. ‘İyi kız’ olması gerektiğini söyleyenlere -çoğunlukla- kulak asmıyor… 2025 Women’s Prize Yılın Romanı finalisti olan ve Dublin Edebiyat Ödülü 2026 Uzun Listesi’ne giren ‘İyi Kız’ın Afgan asıllı muharriri, şair Aria Aber’le konuştuk.

◊ Sizi tanıyarak başlayalım…

Münster, Almanya’da Afgan bir ailenin içine doğdum. Çocukluğumu çok keyifli fakat birebir vakitte biraz da kaotik hatırlıyorum. Çift lisanlı, yalnızca kızlara özel bir okulda okudum. Goldsmiths University’de İngiliz edebiyatı okuduktan sonra 2016’da New York University’de şiir alanında yüksek lisans yapmak için ABD’ye gittim. Son 10 yıldır ABD’de yaşıyorum.

Şairlik mesleği…

◊ Aslında bir şairsiniz… Yazma tutkunuzu nasıl keşfettiniz?

Hep yaratıcı bir şeyler yapmak istiyordum. Bir periyot moda dizayncısı olabileceğimi düşündüm. Yazma konusunda da yetenekliydim. Öğretmenlerim beni teşvik ediyordu. Fakat şair olarak bir mesleğim olabileceğini İngiltere’ye taşınana kadar bilmiyordum.

◊ Ne değişti İngiltere’de?

Londra’da çağdaş şiir dünyasının ne kadar canlı olduğunu gördüm. Ayrıyeten yayıncılar, profesörler gençleri yazmaya ve yapıtlarını yayımlamaya teşvik ediyordu.

◊ ‘İyi Kız’ nasıl ortaya çıktı?

Bir büyüme öyküsü yazmak istiyordum. Nabokov’un ‘Lolita’sındaki Avrupalı erkek ve Amerikalı bayan üzerinden işlenen kıssayı bilakis çevirip Amerikalı bir erkek ve Avrupalı bir bayan üzerinden kitabımı kurgulamak istiyordum. Tıpkı vakitte 11 Eylül sonrasında Ortadoğu’dan gelenleri amaç alan aşırılığın öteki tarafını ve bugün bile devam eden tesirini anlatmak istediğimi biliyordum. Harmanlayınca ortaya ‘İyi Kız’ çıktı.

◊ Kitabı yazarken kendi hikâyenizden ilham aldınız mı?

Kendi hayatımla ya da birlikte büyüdüğüm insanların hayatlarıyla birtakım paralellikler var… Bazı okurların kitabı oto-kurgu olarak değerlendirdiğini biliyorum. Ben o denli görmüyorum. Zira biz Nila’yla katiyen tıpkı kişi değiliz.

◊ Sizi Nila’dan ayıran nedir?

En büyük farkımız benim daha politik olmam. Ben dünyaya karşı daha ilgili ve tutkuluyum. Tekrar de her ikimizin kendimize ilişkin bir hayat kurma dileği var. İkimiz de yaratıcı ve hırslıyız.

◊ ‘İyi kız’ sıfatı cinsellikle de ilişkilendirilir. Kitaba bu ismi vermenizin özel bir nedeni var mı?

Büyükannem daima, her bahiste “İyi kız olmalısın” kederi. Biraz bile asi sayılabilecek rastgele bir davranış berbat kabul edilirdi. Olabileceğiniz en berbat şeyse ‘kötü kız’, yani ‘harab’ bir kız olmaktı. Yeterlilik ve kötülük arasındaki bu ikilik ve bunun anlattığım öykülere ahlaki açıdan nasıl yansıdığı çok ilgimi çekiyordu.

◊ ‘İyi kız’ın kim olduğuna kim karar veriyor?

Kimin ‘iyi kız’ı tanımladığı ya da ‘iyi kız’ın nasıl davranması gerektiğini kimin belirlediği değerli değil. İnsan olarak düzgün olmamız gerektiğini düşünüyorum lakin cinsiyetimizin bizden beklediği biçimde ‘iyi’ olmak zorunda değiliz. Birbirimizin yanında olmalı, bizden daha azına sahip olanlara dayanak olmalıyız. Benim için düzgünlük bu. Bir bayanı
ya da onun dileklerini utandırmakla hiçbir ilgisi yok.

◊ ‘Ev’ kavramının birinci jenerasyon göçmenlerle onların çocukları arasında ne kadar farklı olduğunu düşünüyorsunuz?

Kendime karşı dürüst olduğumda sürgünde büyümüş bir çocuk olduğumu biliyorum. Her sabah “Ben Afganım” diye uyanmıyorum. Lakin “Ben mültecilerin çocuğuyum” hissiyle uyandığımı söyleyebilirim. Beşerler geride bıraktıkları ülkenin geçmişine ve nasıl bir yer olabileceğine dair birçok vakit hayli romantikleştirilmiş bir kanıya sahip oluyor. Gerçekse çoğunlukla bundan çok farklı ve bazen yüzleşmesi çok güç.

◊ Afganistan’ı ‘geride bıraktığınızı’ mı düşünüyorsunuz? Kültürünü yaşatan ve lisanını konuşan biri olsanız da hiç uzun müddetli yaşamamışsınız…

Afganistan’a ve halkıma karşı bir sorumluluğum olduğunu hissediyorum. Aslında dünyadaki bütün insanlara karşı. Daha azına sahip olanlara bir şeyler vermek istiyorum. Yeniden de Afganistan’ın nasıl bir yer olduğuna ait beklentilerimin ya da anlayışımın gerçekçi olduğunu düşünüyorum.

◊ Kendinizi en çok nerede konutunuzda hissediyorsunuz?

New York benim meskenim. New York’tayken kendimi yabancı üzere hissetmiyorum. Bu benim için çok ender bir his. Berlin de bu türlü hissettiren yerlerden biri…

◊ Aidiyet, vatandaşlıkla kazanılabilecek bir şey mi?

Vatandaşlık, yani aidiyetinizi ya da milliyetinizi belgeleyen o bürokratik evrak size garanti sağlar, haklar verir. Ancak bütün bunlar beşerde aidiyet yaratır mı? Bilmiyorum, sanmıyorum. Zira aidiyet öteki pek çok şeye bağlı. Komşularınızın size nasıl davrandığına, yaşadığınız yere kendinizi ilişkin hissedip hissetmediğinize, ne kadar para kazandığınıza… Misal, ben Almanya’da doğdum, büyüdüm lakin kendimi daima öbür bir yere aitmiş üzere hissettim.

◊ Almanya’da aşırı sağ güçleniyor. Orada doğup büyüdünüz. Bunu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Aşırı sağ Almanya’da aslında daima vardı. Bugün bu kadar açık biçimde lisana getirilmesi ağır ekonomik şartlar ve kaynakların süratle tükenmesi üzere öteki problemlerle kontaklı. Bu sıkıntıların kabahatini göçmenlere, yabancılara atmak en kolay yol. Birbirimize karşı yeterli beşerler olabilmek için çok dikkatli olmamız ve birbirimizi gözetmemiz gerektiğini düşünüyorum. Eğitim ve birbirimizle konuşmak da değerli; birtakım dehşetleri lakin bu türlü ortadan kaldırabiliriz.