Yoko Ono’nun sıradışı dünyası İstanbul’da

Beatles kümesinin üyesi eşi John Lennon’la birlikte gerçekleştirdiği barış aksiyonlarıyla tüm dünyanın hafızasına kazınan aktivist ve sanatçı Yoko Ono’nun ‘İçses ve İçyapı’ başlıklı standı İstanbul’da. 1933’te Tokyo’da doğan Ono, kavramsal sanattan performansa, müzikten aktivizme uzanan üretimiyle çağdaş sanatın en sıradışı figürlerinden biri kabul ediliyor. Sanat yapıtını izleyicinin hayal gücü ve iştirakiyle canlı bir tecrübeye dönüştüren sanatkarın dünyasını anlamak için Sakıp Sabancı Müzesi’nde açılan ‘Yoko Ono: İçses ve İçyapı’ standı düzgün bir fırsat. 

Sakıp Sabancı Müzesi’nin daha girişinde Yoko Ono’nun kendisi üzere sıradışı bir dünyaya adım attığımızı hissediyoruz. ‘Kendinden Geçiş’ (En Trance) isimli dört farklı seçenek var önümüzde; dar bir koridor, çift tarafı aynalarla kaplı bir geçit, kaydıraktan kayarak ulaşılan küçük bir kapı ve mavi boncuklu bir perde… Bilhassa aynalı dar koridor, yarattığı sonsuzluk tesiriyle birçok kişinin seçeneği oluyor.

Sergide karşılaştığımız birinci işlerden biri Ono’nun 1964 tarihli performansı ‘Kesme Parçası’nın (Cut Piece) görüntü kaydı. Ana stant alanındaysa ziyaret edenleri 1933’ten 2026’ya uzanan, duvar boyunca ilerleyen kapsamlı bir Yoko Ono kronolojisi bekliyor.

Sakıp Sabancı Müzesi Müdürü Ahu Antmen sergiyi anlatırken “Sıradışı bir stant. Zira Yoko Ono çok sıradışı bir sanatçı, çok sıradışı yapıtlar üretiyor. Bu stanttaki başrol aslında izleyicide. İzleyiciyi hem zihinsel bir iştirake davet ediyor hem de ona hayal gücüyle kişisel bir farklılık yaratma alanı açıyor” diyor. Hakikaten de stanttaki pek çok eser, izleyicinin iştirakiyle mana kazanıyor. ‘Soprano için Ses Parçası’ (Voice Piece for Soprano, 1961) üzere… Bu işte seyirciden mikrofona yaklaşıp çığlık atması isteniyor. “Haykır, rüzgâra karşı, duvara karşı, gökyüzüne karşı” yazan noktadan stant alanına aralıklarla çığlık sesleri yükseliyor.

Serginin büyük ölçekli işlerinden biriyse ‘Şaşırt’ (Amaze, 1971) adlı eser. Ayakkabılar çıkarılarak girilen cam labirentte ilerledikten sonra, merkezde bir klozetle karşılaşıyor ziyaretçiler. Küratör Jon Hendricks basın toplantısında labirentin içinde dolaşırken etrafta görüntü çekmek için havaya kalkan telefonlar dikkat çekiyor.

Kırık parçalar

Katılımcıların dahil olduğu işler arasında, izleyicinin bir masa başında kırık kesimleri onarmaya çalıştığı ‘Onarma Parçası’ (Mend Piece, 1969) da var. Annenizle ilgili fikirlerinizi yazabildiğiniz ya da fotoğrafını yapıştırabildiğiniz ‘Benim Annem Güzel’ (My Mom is Beautiful, 2004) adlı eser de stantta görülebilir. Yoko Ono’nun 70 yılı aşan üretiminden 67 yapıtı bir araya getiren ‘İçses ve İçyapı’ standı 27 Aralık’a kadar Sakıp Sabancı Müzesi’nde ve müzenin bahçesinde devam edecek.

Konuşan gözler

Serginin en çarpıcı işlerinden biri ‘Yükseliş’ (Arising, 2013) isimli enstalasyon (üstte). Yoko Ono dünyanın her yerinden, her yaşta şiddet görmüş ya da baskıya maruz kalmış bayanlara açık davet yaparak, yaşadıkları öyküleri gözlerinin fotoğraflarıyla birlikte paylaşmalarını istedi. Dünyanın farklı noktalarından gelen bu tanıklıklara, standın İstanbul ayağında Türkiye’den bayanların kıssaları de eklenmiş.

Türkiye’den ismini belirtmemiş bir bayan şöyle diyor: “Küçükken otobüslerde biri değecek mi diye daima sırtımızı bir yere yaslamaya çalışırdık. Gece sokaklarda ensemizden soğuk ter inmeden yürüyebilmek istiyoruz.” Bu kısımda duvarlarda asılı gözlerin içinde kaybolurken Yoko Ono’nun işlerinin oyun, iştirak ve merak hissiyle başlasa da izleyicide derin bir empati duygusu oluşturmayı başardığını fark ediyoruz.