Sessizlik yeni lüks mü?

Pandemi bize görünmeyen bir gerçeği yine hatırlattı. Sıhhatimizi sırf yediklerimiz ya da spor alışkanlıklarımız belirlemiyor. Soluduğumuz hava, yaşadığımız etraf ve maruz kaldığımız sesler de vücudumuz kadar zihnimizi şekillendiriyor. Tahminen de bu yüzden artık yaz tatillerinde en çok aranan şey daha büyük havuzlar ya da daha gösterişli plajlar değil. Sessizlik. Ancak paradoks tam da burada başlıyor. Zira insan, tarih boyunca hiçbir vakit sessiz bir canlı olmadı. Tam aksine, varlığını daima sesle kurdu. Birinci ritimler av öncesinde tutuldu. Birinci ninniler yazıdan çok evvel söylendi. Tapınaklar, meydanlar, savaş alanları, şenlikler… İnsan toplulukları evvel sesi paylaştı, sonra lisanı geliştirdi.

Yani sıkıntı hiçbir vakit sessizlik olmadı. Sorun, hangi seslerle yaşadığımızdı. Bugün ise tarihte eşi gibisi görülmemiş bir ses çağında yaşıyoruz. Trafik, telefon bildirimleri, sosyal medya görüntüleri, televizyonlar, havaalanları, alışveriş merkezleri, ekranlar…

Modern insan tahminen de hiçbir neslin duymadığı kadar çok ses duyuyor. Fakat hiç olmadığı kadar az dinliyor. Çünkü dinlemek ile maruz kalmak tıpkı şey değil.

Psikoloji literatüründe son yıllarda giderek daha fazla kullanılan ”duyusal aşırı yüklenme” (sensory overload) kavramı bunu açıklıyor. Beyin tıpkı anda onlarca işitsel uyaranı işlemeye çalışırken dikkatini, gücünü ve duygusal istikrarını korumakta zorlanıyor. Sorun sırf gürültü değil; mana taşımayan seslerin hiç durmadan zihnimize dolması.

Fransız düşünür Jacques Attali, “Gürültü: Müziğin Ekonomi Politiği Üzerine” adlı kitabında çarpıcı bir tespit yapar. Ona nazaran ses, sadece estetik bir olgu değildir; toplumun nasıl değişeceğini gösteren en güçlü göstergelerden biridir. Gürültü, yalnızca işitsel bir kirlilik değil; yaşadığımız çağın ekonomik, kültürel ve siyasal nizamının de bir yansımasıdır.

Belki de bugün bu kadar çok gürültü üretmemizin sebebi, hiç olmadığı kadar süratli, tüketim odaklı ve daima dikkat talep eden bir dünyada yaşamamız. Bu sebeple yaz geldiğinde deniz kıyısına, ormana ya da dağlara gitmek sadece bir tatil tercihi değil. Aslında başka bir ses cihanına geçme isteği. Zira tabiatta sadece görüntü değişmez. Akustik etraf de değişir.

Dalgaların ritmi, rüzgârın yapraklarla kurduğu ses bağı, kuşların birbirine bıraktığı davetler… Bunlar rastgele sesler değil. İnsan beyninin yüz binlerce yıldır birlikte evrimleştiği doğal akustik miras. Nörobilim araştırmaları, tabiat seslerinin kortizol seviyesini azaltabildiğini, dikkati yine toparladığını ve hudut sistemini parasempatik moda geçirmeye yardımcı olduğunu gösteriyor. Beyin bu sesleri tehdit olarak değil, inanç sinyali olarak algılıyor.

Etnomüzikoloji açısından baktığımızda da ses sırf fizikî bir titreşim değil. Ses, kültürdür. Her toplum yaşadığı coğrafyanın sesini üretir. Karadeniz’in hırçın iklimi müziklerinde ritimlerine yansır, bozkırın üflemeli çalgıları, çölün uzun ezgileri ya da deniz uygarlıklarının melodilerine bu açıdan bakmak gerekir… Coğrafya yalnızca müziği değil, insanın his dünyasını da biçimlendirir. Tahminen de bu yüzden yaz mevsiminde yalnızca kıyafetlerimiz değişmez. Dinlediğimiz müzikler de değişir. Zira beynimiz mevsimin akustiğine ahenk sağlar.

Bugün dünyanın birçok yerinde sessiz oteller, quiet travel rotaları (sessizlik turizmi) ve dijital detoks kamplarının yükselişi tesadüf değil. Beşerler sessizlik satın almıyor. Zihinlerini tekrar duyabilecekleri bir ses ortamı arıyor. İşte tam da bu sebeple Ses Diyeti kavramı var. Nasıl vücudumuzu neyle beslediğimiz değerliyse, beynimizi hangi seslerle beslediğimiz de en az o kadar kıymetli. Zira ses sadece kulağımızdan geçmez. Hafızamıza yerleşir. Hislerimize dokunur. Kararlarımızı tesirler. Tahminen de bu yaz kendimize sormamız gereken asıl soru şu:

Valizimize ne koyduğumuz değil, zihnimizde hangi sesleri taşıdığımızı biliyor muyuz? Zira bazen insanı dinlendiren şey sessizlik değildir. İnsan olmayı tekrar hatırlatan seslerdir.