Neden Bilim?

İnsanın hayattaki en büyük serüveni, bilme ve anlama çabasıdır. Karanlıktan aydınlığa, korkudan akla, çaresizlikten çözüme doğru yürüyüşümüz de bu bilme ve anlama arzusunun doğal bir sonucudur.

Bilimin önemi tartışılmazdır. Çünkü bilim, insan hayatını rastlantıların, hurafelerin, keyfî kararların ve günübirlik hesapların elinden alarak aklın, verinin ve kanıtın rehberliğine teslim eden yöntemin adıdır. Bilimsel bilgiye dayanan her iş ve işlem, insanlara daha güvenli, daha sağlıklı ve daha yaşanabilir bir hayat sunar.

Bir toplum, bilimden uzaklaştıkça yalnızca teknolojiden geri kalmaz; aynı zamanda sağlığını, çevresini, şehirlerini, ekonomisini ve geleceğini de riske atar. Çünkü bilim, yalnızca laboratuvarda yapılan bir faaliyet değildir. Bilim; içtiğimiz suyun temizliğinde, soluduğumuz havanın kalitesinde, yediğimiz gıdanın güvenliğinde, bindiğimiz binanın depreme dayanıklılığında, kullandığımız ilacın etkisinde ve çocuklarımıza bırakacağımız dünyanın niteliğinde karşımıza çıkar.

Bugün insanlığın karşı karşıya olduğu en büyük sorunlardan biri iklim krizidir. Oysa bu tehlike insanlığın önüne birdenbire çıkmış değildir. İsveçli bilim insanı Svante Arrhenius, daha 1896 yılında atmosferdeki karbondioksit artışının yeryüzü sıcaklığını artırabileceğini bilimsel olarak ortaya koymuştu. Yani bilim, insanlığı çok erken bir tarihte uyarmıştı.

Ama insanlık ne yaptı?

Bu uyarıyı yeterince ciddiye almadı. Sanayileşmenin, fosil yakıt tüketiminin, doğayı sınırsız bir kaynak gibi görmenin ve plansız kentleşmenin bedelini bugün daha ağır biçimde ödüyoruz. Seller, kuraklıklar, orman yangınları, aşırı sıcaklar, bozulan mevsimler ve kirlenen şehirler bize aynı hakikati tekrar tekrar hatırlatıyor: Bilimin uyarılarını duymayan toplumlar, sonunda doğanın sert cevabıyla yüzleşir.

Eğer Arrhenius’un ve ondan sonra gelen bilim insanlarının uyarıları zamanında dikkate alınsaydı, bugün belki daha temiz havaya, daha sağlıklı şehirlere, daha dengeli bir iklime ve daha yaşanabilir bir çevreye sahip olabilirdik. Fakat bilimsel gerçekleri ertelemek, yok saymak ya da siyasetin ve ekonominin dar hesaplarına feda etmek, sorunları ortadan kaldırmaz; aksine büyütür.

Bilim, insanı yalnızca bilgilendirmez; aynı zamanda sorumluluk sahibi kılar. Çünkü bilim bize eylemlerimizin sonucunu gösterir. Bir ağacı kesmenin, bir nehri kirletmenin, toprağı zehirlemenin, havayı kirletmenin, denizleri plastikle doldurmanın ve şehirleri betona teslim etmenin sonuçlarını bilim sayesinde anlarız.

Bu nedenle bilim, yalnızca bilim insanlarının meselesi değildir. Bilimsel düşünce, toplumun ortak aklı haline gelmelidir. Okullarda çocuklara yalnızca bilgi ezberletmek yetmez; onlara soru sormayı, kanıt aramayı, neden-sonuç ilişkisi kurmayı, kuşku duymayı ve doğruyu aramayı öğretmek gerekir.

Çünkü bilimin olmadığı yerde dogma vardır. Bilimin olmadığı yerde keyfîlik vardır. Bilimin olmadığı yerde korkular, söylentiler ve çıkar hesapları toplumun yönünü belirler. Oysa çağdaş toplum, kaderini rastlantıya değil; akla, bilgiye ve veriye teslim eden toplumdur.

Bugün bizim de temel meselemiz budur. Kararlarımızı bilimsel verilerle mi alacağız, yoksa günü kurtaran söylemlerle mi yetineceğiz? Şehirlerimizi bilimle mi planlayacağız, yoksa rantın aklına mı bırakacağız? Çevre politikalarımızı bilimsel gerçeklere göre mi kuracağız, yoksa felaketler yaşandıktan sonra mı hatırlayacağız? Eğitimimizi sorgulayan bireyler yetiştirmek için mi kullanacağız, yoksa ezberleyen ve itaat eden kuşaklar üretmek için mi?

Bilim, insanlığın ortak vicdanıdır. Çünkü bilim, gerçeği iktidarın, inancın, geleneğin ya da çıkarın emrine vermez. Bilim, gerçeği olduğu gibi anlamaya çalışır. İşte bu yüzden bilim, yalnızca ilerlemenin değil, aynı zamanda özgürleşmenin de yoludur.

Daha iyi bir yaşam, daha temiz bir çevre, daha sağlıklı bireyler, daha güvenli kentler ve daha adil bir gelecek istiyorsak bilimi hayatın merkezine koymak zorundayız. Çünkü bilimden uzaklaşan toplumlar, yalnızca bugünü değil, yarını da kaybeder.

Sorulması gereken soru aslında çok basittir: Neden bilim?

Çünkü bilim, insanın kendisine, doğaya ve geleceğe karşı sorumluluğudur. Çünkü bilim, karanlığa karşı aklın ışığıdır. Çünkü bilim, insanlığın daha iyi bir dünya kurma iradesidir.

Bu gerçeği Mustafa Kemal Atatürk, yıllar önce en yalın ve en güçlü biçimde ifade etmiştir:

“Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.”