Orta Doğu’nun zımnî savaş üssü: İşte İran’ın üç stratejik hamlesi! ‘Adeta sabit bir uçak gemisi üzere fonksiyon görüyor’

Hürmüz Boğazı etrafında artan askeri hareketlilik ve diplomatik tansiyon, global güç güvenliği açısından kritik bir periyoda işaret ediyor. Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlayan bu dar su yolu, dünya petrol ticaretinin kıymetli bir kısmına mesken sahipliği yaparken, bölgedeki üç küçük ada olan Abu Musa, Büyük Tunb ve Küçük Tunb tekrar milletlerarası gündemin merkezine oturmuş durumda.

Uzmanlar, kelam konusu adaların denetiminin sırf bölgesel değil, global güç istikrarları açısından da belirleyici olabileceğine dikkat çekiyor.

TARİHİN DÖNÜM NOKTASI: 1971’DE BAŞLAYAN KRİZ

Aslında bugünkü tansiyonun kökeni, 1971 yılına, yani İngiltere’nin Körfez’den çekilme sürecine kadar uzanıyor. İngiltere’nin bölgedeki askeri varlığını sona erdirmesiyle birlikte, daha evvel İngiliz müdafaası altında bulunan stratejik adaların denetimi lokal aktörlere devredildi.

Bu süreçte Abu Musa Adası için İran ile Birleşik Arap Emirlikleri ortasında bir ortak idare mutabakatı yapıldı. Mutabakata nazaran taraflar adayı paylaşacak, kendi bölgelerinde egemenlik gösterebilecek ve petrol gelirlerini bölüşecekti. Fakat gelişmeler planlandığı üzere ilerlemedi.

29 Kasım 1971 sabahı, ada sakinleri İran helikopterlerinin alçak uçuşlarıyla uyandı. Çoğunluğu balıkçı ve çiftçi olan mahallî halkın üzerine teslim olmalarını emreden bildiriler atıldı. Kısa müddet içinde İran güçleri adanın denetimini büsbütün ele geçirdi. Abu Musa’nın en yüksek noktası olan Hayfa Dağı’na İran bayrağı çekildi ve devrin İran idaresi ada üzerinde tam egemenlik ilan etti.

Aynı anda Büyük Tunb Adası ve Küçük Tunb Adası da İran deniz kuvvetleri tarafından süratle ele geçirildi. Direniş göstermeye çalışan birtakım BAE güvenlik vazifelileri de hayatını kaybetti.

SAHADA DENETİM, MASADA TARTIŞMA

Tarihsel bu süreci İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa’ya danıştığımda “İran, Ebu Musa ile Büyük Tunb ve Küçük Tunb üzerindeki egemenliğini tarihî süreklilik, coğrafik yakınlık ve 1971’den bu yana kurduğu fiilî denetim üzerinden temellendiriyor” dedi. Uzman isim şu değerli bilgilerin altını çizdi:

— Bu açıdan bakıldığında, Tahran’ın elindeki en güçlü öge, uzun müddettir devam eden kesintisiz idarî ve askerî hâkimiyettir. Buna karşılık, BAE tarafı da bilhassa 1971 sürecindeki düzenlemeler ve öncesindeki statü üzerinden egemenlik probleminin kapanmadığını savunuyor.

— Ebu Musa bakımından, 1971 tarihli mutabakat metni, tarafların kesin egemenlik konusundaki durumlarını koruduğunu gösteriyor. Tunb adaları bakımından da problem, milletlerarası seviyede büsbütün kapanmış bir belge olarak görülmüyor. Bu nedenle en istikrarlı tabir, İran’ın alanda güçlü bir fiilî hâkimiyete sahip olduğu, fakat hukuksal ve tarihi yorumların taraflar ortasında ihtilaflı olmaya devam ettiğidir.

İNGİLTERE’NİN ROLÜ VE TARTIŞMALAR

O devirde bölgede bulunan İngiliz savaş gemileri HMS Eagle ve HMS Albion ile ilgili çeşitli argümanlar ortaya atıldı. Kimi kaynaklar, bu gemilerin İran’ın ilerleyişini sadece izlemekle yetindiğini öne sürdü.

Resmî evraklar, Birleşik Krallık Dışişleri Bakanlığı’nın yaşanacaklardan haberdar olduğunu, lakin direkt müdahale etmeme kararı aldığını ortaya koyuyor. Bu kararın gerisinde, devrin İran idaresiyle bağlantıları muhafaza isteğinin bulunduğu bedellendiriliyor.

STRATEJİK EHEMMİYET: SABİT UÇAK GEMİLERİ!

Bugün bu üç ada, sadece tarihi bir uyuşmazlığın değil, tıpkı vakitte çağdaş askeri stratejinin de merkezinde yer alıyor.

Uzmanlara nazaran:

* Abu Musa, geniş radar kapsama alanı sayesinde adeta ‘sabit bir uçak gemisi’ üzere fonksiyon görüyor. Hem Basra Körfezi hem de Umman Denizi üzerinde denetim sağlama kapasitesine sahip.

* Büyük Tunb, kısa menzilli füze sistemleri ve topçu konuşlandırması için ülkü bir hücum üssü olarak bedellendiriliyor. Küçük Tunb ise iki ada ortasındaki boşluğu dolduran kritik bir irtibat noktası niteliğinde. Her üç adada da hava pistlerinin bulunması, bu bölgelerin askeri operasyonlar açısından kıymetini daha da artırıyor.

Oral Toğa da bu adaların askerî açıdan sadece sembolik noktalar olmadığına dikkat çekti. Adalar için “Gözetleme, füze konuşlandırma, hava savunma ve deniz trafiğini izleme bakımından İran’ın Hürmüz mimarisinde değerli düğüm noktaları” tabirlerini kullanan Toğa, “Bu nedenle ‘sabit uçak gemisi’ benzetmesi teknik değil lakin fonksiyonel bir tanımlama olarak çok doğru” dedi.

“Olası bir ABD müdahalesinde kısa periyodik ve hudutlu bir çıkarma harekâtı teorik olarak mümkün” diyen Toğa, şöyle devam etti:

“Ancak bunu kalıcı ve düşük maliyetli biçimde sürdürmek çok daha zordur. Zira adaların etrafı, İran kıyı sınırı, Kişm-Larak ekseni (Kişm Adası-Larak Adası) ve asimetrik deniz kapasitesiyle kontaklı daha geniş bir savunma tertibine bağlıdır. Bu yüzden bu türlü bir müdahale, tek başına sahayı kalıcı biçimde değiştiren bir adım olmaktan fazla, daha geniş bir askerî ve diplomatik baskı paketinin modülü olarak mana kazanır. İran açısından ise bu türlü bir senaryo sadece taktik bir kayıp değil, rejim güvenliği ve toprak bütünlüğü telaffuzunu direkt etkileyen stratejik bir probleme dönüşür.”

ABD-İRAN TANSİYONU VE YENİ SENARYOLAR

Son devirde ABD ile İran ortasında artan tansiyon, adaların değerini daha da artırmış durumda. ABD Deniz Piyadeleri’nin bölgeye sevk edilmesi, muhtemel bir askeri müdahale senaryosunu gündeme getiriyor.

İran ise bu ihtimale sert reaksiyon veriyor. İran Ulusal Savunma Kurulu, adalara yönelik bir taarruzun “büyük bir çatışmayı tetikleyeceği” ikazında bulundu. Ayrıyeten Tahran idaresi, Basra Körfezi’ni mayınlama tehdidinde bulunarak global güç akışını riske atabileceğinin sinyalini verdi. Uzmanlar, bu tıp bir askeri operasyonun son derece riskli olacağı konusunda hemfikir. Adaların İran ana karasına yakınlığı, mümkün bir çıkarma harekâtını savunmasız hale getirebilir.

DİPLOMASİDEN ASKERİ SEÇENEĞE

Birleşik Arap Emirlikleri uzun yıllardır adalar üzerindeki hak tezini diplomatik yollarla çözmeye çalıştı.

Washington’daki büyükelçilik, İran’a üç seçenek sundu:

Doğrudan müzakere
Uluslararası tahkim
Uluslararası Adalet Divanı aracılığıyla yargılama

Ancak son gelişmeler, bu seçeneklere dördüncü bir ihtimalin eklenebileceğini gösteriyor: askeri müdahale ile adaların geri alınması.

KÜRESEL GÜÇ GÜVENLİĞİ TEHLİKEDE

Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının kıymetli bir kısmının geçtiği kritik bir dar boğaz olarak biliniyor. Bu nedenle bölgede yaşanacak rastgele bir çatışma, sırf Orta Doğu’yu değil, global ekonomiyi de direkt etkileyebilir. Boğazın tekrar açılması durumunda, güvenliğin sağlanması için çok uluslu bir yapı oluşturulması bekleniyor. Bu süreçte BAE’nin de faal rol üstlenmeye hazır olduğu belirtiliyor.

Oral Toğa, Hürmüz Boğazı’ndan geçen güç akışının büyüklüğü nedeniyle adalar üzerinden kurulacak askerî baskının, kısa vadede arz kesintisi olmadan bile fiyatlar, sigorta maliyetleri ve sevkiyat güvenliği üzerinde önemli tesirler yaratacağını belirtti. Toğa’ya nazaran, kısa vadede temel sonuç yalnızca fizikî kayıp değil; piyasanın risk algısında yaşanacak sert bir sıçrama olacak.

Orta vadede ise Suudi Arabistan ve BAE’nin boğaz dışı alternatif çizgilerinin bir ölçü rahatlama sağlayabileceğini, fakat bu çizgilerin kapasitesinin sonlu olduğunu vurgulayan Toğa, Hürmüz’ün yerinin tam olarak doldurulamayacağını söyledi: “Böyle bir senaryoda en gerçekçi tablo, kısa vadede sert fiyat baskısı ve yüksek oynaklık, orta vadede ise kısmî ahenk lakin daha kıymetli ve kırılgan bir güç akışı olur.” 

Toğa, ayrıyeten İsrail’in son 30 gün içinde tekraren sefer yeni güç merkezi olacağı tarafındaki açıklamalarına da dikkat çekerek, bu durumun bölgesel çatışma ve alt yapı yıkım senaryosunun İsrail açısından fırsat olarak değerlendirildiğini gösterdiğini tabir etti.