Dünya enteresan günlerden geçiyor. Pek çoğumuz, “Pandemiden bu yana nasıl altı yıl geçti, 2020 daha iki sene önceydi?” diyerek vaktin ne kadar süratli ve göreli olduğunu sindirmeye çalışıyoruz ancak Trump’ın Kasım 2017’de Pekin’e gerçekleştirdiği son ziyaretinden bu yana yaşananları kısaca özetleyip, canınızı biraz daha sıkayım:
*Covid-19 pandemisi patladı ve atlatıldı;
*ABD, Çin’e ticari savaş başlattı;
*ABD’de Kongre baskını yaşandı;
*Rusya, Ukrayna’yı işgal etti;
*ABD, Afganistan’dan çekildi;
*Küresel enflasyon ve çip krizi meydana geldi;
*İngiltere, Avrupa Birliği’nden ayrıldı;
*ABD’de Trump tekrar lider seçildi;
*İsrail, Gazze Şeridi’nde Filistin halkına karşı sistematik ve yaygın ataklar yürüterek soykırım uyguladı;
*Suriye’de HTŞ idareye geldi;
*İsrail ile İran ortasında 12 Gün Savaşı yaşandı;
*ABD, Venezuela’ya düzenlediği operasyonla Devlet Başkanı Maduro’yu ele geçirdi;
*ABD ve İsrail, İran’a savaş açtı.
Bunlar bir oturuşta benim aklıma gelenler… Global konjonktür süratle değişiyor ve II. Dünya Savaşı sonrası tesis edilen milletlerarası nizam ve istikrarlar tabiri caizse altüst oluyor. İşte bu türlü bir ortamda gerçekleşen Şi-Trump Tepesi ise, iki muhteşem güç ortasındaki alakaların nasıl yönetileceği konusunda büyük ehemmiyet taşıyor. Münasebetiyle tüm dünyayı ilgilendiriyor.
Görüşmede, Trump’ın Şi’ye “Büyük bir lidersiniz” dediğini okuduğumda, pandemi devri Trump’ın yaptığı “China, China, China” tonlu konuşmalar ve ısrarla “Çin virüsü” vurguları gözümün önünden bir sinema şeridi üzere geçti. Haliyle de şu soruyu sormak farz oldu: 2017’den bu yana neler değişti de Trump şahin haller sergilediği Çin karşısında, “Çin virüsünden”, “Büyük bir lidersiniz” tonuna geçti? Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mesut Hakkı Caşın ve İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi ve Dış Siyaset Enstitüsü Akademik Konsey Lideri Prof. Dr. Tarık Oğuzlu, Hürriyet.com.tr’ye kıymetlendirdi.
NELER ELE ALINDI?
Eski bir reality show sunucusu da olan Trump, kameralar önünde ve “sahnede” nasıl davranması gerektiğini pek düzgün biliyor. Çin ise bir “diplomasi üstadı” olarak, böylesi yüksek düzey ziyaretleri bütün ayrıntılarıyla ve saniye saniye organize ediyor. İki önderin tokalaşma formundan takımlarındaki isimlere, görüşme sırasındaki vücut lisanlarından masadaki pazarlıklara ve hatta Trump’ı havalimanında kimin karşıladığına kadar her şeyin incelikle yorumlandığı, üstelik nelerin konuşulduğu kadar nelerin konuşulmadığının da büyük değer taşıdığı bir siyasi olaya şahit olduk. Gerçi, Şi-Trump tepesi her şeyin görece açıkça konuşulduğu ve pasif agresif göndermelerin olmadığı bir görüşme olarak tarih kitaplarındaki yerini aldı bile.
Ziyaretin ehemmiyetine geçmeden evvel iki önderin görüşmede neleri ele aldığını hatırlayalım. Trump’ın Çin ziyareti, 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a yönelik akınlarının akabinde başlayan bölgesel tansiyonun gölgesinde gerçekleşti. Üstelik bu görüşmenin Mart’ta yapılması planlanıyordu fakat tepe Orta Doğu’da yaşananlardan dolayı Mayıs’a ertelenmişti. Bölgede kırılgan ateşkes sürerken Beyaz Saray, görüşmelerde Hürmüz Boğazı’nın açık tutulması ve İran’ın nükleer silah sahibi olmaması konusunda ortak yaklaşım sergilendiğini açıkladı.
Çin ile ABD başkanlarının görüşmesinde masaya yatırılan asıl sıkıntılardan biri ekonomik bağlar oldu. Çünkü Trump, Pekin’e siyasi kurmaylarının yanı sıra, Amerikan şirketlerinin üst seviye temsilcilerinden oluşan geniş bir heyetle gitti.
Şi Cinping görüşmelerde en net iletisi Tayvan konusunda verdi. Çin lideri, zirvenin ilk gününde Tayvan’ın kendileri için en değerli sıkıntı olduğunu belirterek, Trump’a açık açık Tayvan ikazında bulundu ve “Eğer yanlışsız biçimde ele alınmazsa, iki ülke çatışacak, hatta karşı karşıya gelecek ve tüm ABD-Çin bağlantısını son derece tehlikeli bir duruma sokacak” dedi.
‘ABD BİR SIKIŞMIŞLIK İÇİNDE’
Dış Siyaset Enstitüsü Akademik Konsey Lideri Prof. Dr. Tarık Oğuzlu ziyaretle ilgili değerlendirmesine, Trump’ın birinci başkanlık devrinde Çin’e bakışının çok sert ve radikal olduğunu anımsatarak başladı. “Trump o periyot, ‘Soğuk Savaş’, ‘ayrılma’ ve ‘ticaret savaşlarından’ bahsediyordu; ‘Covid-19 Çin’den kaynaklandı asıl sorumlu Çin’ diyordu. Ticaret savaşlarını o vakit başlattı ancak 2017’den günümüze çok şey değişti” diyen Oğuzlu, bu süreçte Çin’in ABD ile karşılaştırıldığında nispi gücünün daha da arttığına vurgu yaptı. Oğuzlu, ABD’nin hem dünya siyasetinde yer hem de meşruiyet kaybettiğine işaret ederek, kelamlarını şöyle sürdürdü:
“Trump’ın ikinci sefer lider olmasından bugüne geçen vakit diliminde, takip ettiği dış siyasetten ötürü ABD’ye yönelik olumsuz algılar daha da arttı. ABD dış siyasetinde sıkışmışlık ve tıkanmışlık içinde. Hem Avrupa’daki hem de Doğu Asya’daki müttefikleri ile ortası makus. Bir de Venezuela savaşını başlatması önemli bir antipati topladı.
Sonrasında da İsrail ile birlikte hukuk, norm, ahlak tanımadan, kimseye müracaattan, yalnızca başına estiği ve yapabileceğini düşündüğü için İran’a savaş başlatması ABD’yi sıkıştırdı. Geçen sene Nisan’da herkese karşı ticaret savaşı başlattı ve birçok devletin yansısını çeken, sıkışan, yorulan, çıkış arayan bir Trump var.”
İran’daki olaylardan ve Hürmüz’ün kapatılmasından ötürü rejimin sertleşmesi, nükleer noktasında işbirliği yapmaya devam etmemesi ve direnmesinin Trump’ı sıkıştıran ve bir çıkış aramaya mecbur bırakan yapısal kaideler olduğunu söz eden Oğuzlu, Trump’ın Çin’e bu türlü bir ortamda gittiğini ve bir nefes alma arayışı içinde olduğunu söyledi:
“Çin ile ikili ilgileri bir biçimde avantaja dönüştürüp ve pazarlık yapıp, Çin’e bir şeyler vermek karşılığında Çin’den de bir şeyler almaya çalışması, bu global sıkışmışlığını Çin üzerinden biraz aşmaya çalıştığını gösteriyor. Bilhassa İran noktasında, Çin’e ‘Topa gir, İran senin yakın bir dostun; Hürmüz Boğazı’nı gel birlikte açalım, İran’ı masaya oturtmaya zorla’ demeye getiriyor. ‘Siz büyük bir lidersiniz’ demeleri de işte biraz bu durumdan ötürü.”
“Bence bu konjonktürde güçlü olan Çin” diyen Oğuzlu, Amerikan liderinin da bunların farkında olduğu kanaatini lisana getirdi. Çin ile ABD’nin geçen sene Nisan’da Güney Kore’de ticari ateşkes ilan ettiğini de hatırlatan Oğuzlu, görüşmede önderlerin asıl emelinin ateşkesin ve tarifelerin Nisan 2025 öncesine çekilmesinin uzamasının yanı sıra, Çin’in pahalı madenler ve ender toprak elementleri noktasındaki kısıtlamaları kaldırması yahut en azından şu an verdiği kadarını vermeye devam etmesi olduğunu belirtti.
“Çin açısından da bakıldığında, Çin’in Amerikan teknolojisine, bilhassa çip teknolojisine ve yapay zekayı daha güzel bir yere taşıması için Nvidia’nın üst seviye çiplerine gereksinimi var” değerlendirmesini yapan Oğuzlu, “Çin iktisadında Amerikan kaynaklı yatırım hala değerli. Çin, Amerikan pazarının açık olmasını istiyor” halinde konuştu.
TAYVAN KONUSUNDA UYARDI
İki ülke ortasındaki ilgilerde en kıymetli hususlardan biri Tayvan problemi. Çin, Tayvan’ın bağımsızlığını reddediyor ve Çin’in bir modülü olduğunu söylüyor. Fakat ABD ile Tayvan müttefik. Üstelik ABD, Tayvan’a yalnızca siyasi değil, askeri dayanak de veriyor. Son olarak Trump, Tayvan için hazırlanan 14 milyar dolarlık devasa askeri paketi Kongre’ye göndermeyi ertelemişti. Lakin bu paket ve ABD’nin Tayvan’a askeri takviyesi ikili münasebetlerin üzerinde sallanmaya devam ediyor. Tarık Oğuzlu, Çin’in Tayvan konusundaki tavrını ise şu sözlerle açıkladı:
“Tayvan, Çin’in kırmızı çizgisi. Çin’in Tayvan konusundaki siyaseti çok net. Çin de muhtemelen ‘Sen Tayvan konusunda beni rahatlatırsan, oradaki ayrılıkçı hükümeti susturursan, Tayvan ile silah muahedesini dondurursan ve bağımsız bir Tayvan istemediğini açıkça deklare edersen, ben de en azından bu ticari ateşkesi devam ettiririm. İran konusunda da biraz daha inisiyatif alırım’ diyor.”
Peki görüşmelerden çıkan sonuçları nasıl okumak gerekir?
“Trump bu görüşmeden bir şeyler almak zorunda ve bu durum Çin için de önemli” vurgusunu yapan Oğuzlu “Çünkü Trump bir şey elde etmeden giderse daha da kızar, daha anlamsız şeyler yapabilir” dedi ve Çin’in Trump’ı biraz eli dolu yollayacağını söyledi:
“Ama Trump çok da zafer kazanmış edasıyla ayrılamaz Pekin’den. Zira bu da Şi’yi olumsuz tesirler.”
ÇİN, İRAN’DA DEVREYE GİRECEK Mİ?
Çin, savaşın başından beri İran’a askeri yardımda bulunmanın ulusal stratejisine ve dış siyaset unsurlarına alışılmamış olduğunu belirterek, bölgedeki çatışmaya dahil olmadığını vurguluyor. Lakin, sık sık İran’a verdiği askeri istihbarat haberleri çıkıyor. Şi-Trump görüşmesinde de İran’daki son durum ana bahis başlıklarından biri oldu. Zira görüşmeden bu sorun ilgili alınacak sonuçlar direkt Orta Doğu’daki durumu etkileme potansiyeli taşıyor. Prof. Dr. Tarık Oğuzlu, “Çin’in İran konusunda çok bir şey yapacağını sanmıyorum. İran’a koyulan ambargodan ve Hürmüz’ün kapatılmasından çok da olumsuz etkilenen bir Çin yok” diyerek, açıklamasına şu biçimde devam etti:
“Daha çok ABD’nin Avrupa ve Doğu Asya’daki müttefikleri olumsuz etkileniyor. Bu da Çin’e dayanılmaz bir fırsat sağlıyor. Çin, ‘Ben daha sağlam, daha öngörülebilir ve daha işbirliği yapılabilir bir ülkeyim. ABD’yi görüyorsunuz, herkesi yakıyor’ imajını veriyor. Bir tarafta karmaşa, bir tarafta istikrar manzarasına de oynuyor. Bir de ABD’nin İran’da yorulmasından ve mühimmat harcamasından da keyifli. Karşılıklı bir satranç oynanacak.”
‘ÇİN DÜNYA LİDERLİĞİNİ İLAN ETTİ’
Prof. Dr. Mesut Hakkı Caşın ise, 8,5 yıl sonra gelen ziyaretin gayesinin, global güç uğraşındaki yeni sıcak jeopolitik çatışmalar ve gerginlikler periyodunda savaş ve barış ortasında bir istikrar arayışı olduğunu kaydetti.
“Ancak kırılgan bir tepe ve ABD-Çin münasebetleri tarihi bir değişim içinde. Bunu zaten ABD Başkanı Trump da söyledi” halinde konusunda Caşın, iki önderin görüşmesini şöyle yorumladı:
“Çin, Paul Kennedy’nin Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri hipotezinde ortaya attığı üzere, birinci kez dünya liderliğini ilan etti. Bir öbür deyişle, Çin’in dünyanın en büyük ekonomik, askeri ve siyasi gücü olduğunu, Trump’ın burada yaptığı konuşmalardan anlıyoruz.
Venezuela darbesinden sonra Çin, şunu yeterli kullandı: Trump’ın NATO’dan çıkarım, Grönland’ı, Kanada’yı ve Küba’yı alırım’ tehditleri, Batı’yı ve pek çok devleti Çin’e yaklaştıran bir öge oldu.”
Hem Gazze, hem Ukrayna, hem de İran savaşlarında çaresiz ve tahlilsiz kalan ABD ile global ve lokal kamuoyunda siyasi takviyesini kaybeden Trump karşısında Çin’in, yine Amerikan pazarına erişim hakkı elde ettiğine dikkat çeken Caşın, ABD-Çin ticaret savaşının bu görüşmeyle kısa müddetliğine ertelendiğini lakin bu geçişin de kırılgan ve yanıcı olduğunu kaydetti.
‘ÇİN’İN ÖNKOŞULU TAYVAN’
Mesut Hakkın Caşın, iki önderin görüşmesini ele alırken Tayvan sıkıntısına ise başka bir ağırlık verdi:
“Çin Devlet Başkanı Şi, Tayvan konusunda mutabakat sağlanması halinde iki ülke bağlantılarında istikrar sağlanacağını söyledi; yani Çin münasebetlerde istikrar için birinci önkoşul olarak bu mevzuyu görüyor.”
“Çin’in 2027’de Tayvan’ı ele geçirmesi sürpriz olmaz” değerlendirmesini yapan Caşın, Çin’in ABD ile ilgilerde Tayvan’ı kırmızı çizgi olarak tanımladığının ve Tayvan’ın iki ülke ortasındaki ilgiyi tehlikeye sokabileceğinin altını çizerek “Tayvan konusundaki tehdit, Çin’in Asya Pasifik’te ABD’ye karşı çıktığını gösteriyor” yorumunu yaptı.
Liderlerin görüşmedeki tavırlarına ait de görüşlerini lisana getiren Caşın, “Muhteşem geleceğimizde Çin’e büyük hürmet duyuyorum’, ‘Çok büyük bir lidersiniz’, ‘İşlerinize hayranım’, sözleri Trump’ın Çin karşısında diz çöktüğünü gösteriyor bana” dedi.
Trump’ın Çin ile ticaret savaşını güçle de sürdürdüğünü hatırlatan Caşın, “ABD Venezuela’yı darbeyle ele geçirip, dünya petrolünün yüzde 10’unu tutunca ve İran petrolünü bloke edince Çin güçsüz kalacaktı. Lakin Rusya devreye girdi ve Amerikan ambargosuna karşın Pekin gemileri petrol taşıdı. Hasebiyle Trump, Hürmüz Boğazı’nda yenildi. Nitekim görüşmeden sonra Beyaz Saray’dan açıklama geldi; Çin’in baskısıyla boğaz açılacak üzere görünüyor” vurgusunu yaptı.
Diğer yandan, Trump, Pekin dönüşü uçakta gazetecilere verdiği demeçte, “Şi ile 750 uçaklık taahhüdün de bulunduğu şahane ticaret mutabakatlarına vardık” açıklamasını yaptı. Trump’ın ‘En düzgün şirketlerimiz ticaret ve hürmet için buradadır’ demesinin ve Eylül ayında Çin Devlet Başkanı’nı ABD’ye davet etmesinin, havuç ve sopa metaforuna nazaran Çin’in elindeki sopanın Tayvan krizi ve havucun da Çin şirketlerinin ABD’ye geri dönüşü olduğunu söyleyen Caşın, kelamlarını şöyle sürdürdü:
“Çin’e ticaret savaşı açan, yüzde 145 gümrük vergisi uygulayan, Covid-19’a ‘Çin virüsü’ diyerek, Çin’i suçlayan ve havalimanında görece diplomatik açıdan düşük bir karşılamayla kaosa uğrayan, öte yandan da Çin’i küçük düşüren Trump’ın burada teslim olduğunu görüyoruz. Zira çaresizlik içinde.”
The Economist dergisi geçen ay, “Düşmanını kusur yaparken asla bölme” vurgusuyla çıkmıştı.
Casın, iki ülkenin ekonomik dinamiklerini de şöyle özetledi:
“Çünkü ABD’nin dünyada öncü olduğu yapay zeka ile uydular, denizaltılar, uçak ve füze sistemleri başta olmak üzere savaş ve silah sistemlerindeki kritik elektronik modüllerin hepsi Çin’den geliyor. Çin ise Amerikan tüketicisine bir yerde bağımlı; zati ticaret fazlası veriyor, yaklaşık 550 milyar dolarlık ticaret hacmi var. Teknolojik rekabet var lakin Çin sermaye piyasasını ABD’nin denetim ettiğini biliyor ve dolar merkezli global iktisada gelişinde Çin şirketlerine Amerikan yaptırımının kalkacağını düşünüyor.”
Trump’ın Pekin’e büyük şirketlerin yöneticileri ile gittiğini anımsatan Caşın, münasebetiyle Çinlilerin Amerikan yatırımlarını arttıracağını ve Amerikan iktisadının kısa müddette canlanacağını söz etti:
“Çin tarafı, ‘Çatışma değil, işbirliği yarar getirir’ diyor. Havucu tutan sopa ve avantaj Çin tarafında.”
Pekin’in Washington’u kritik bir vakitte, zayıf ve çaresiz halde yakaladığını söyleyen Caşın son olarak, “Bu, Mao’nun geçmişte söylediği ‘Güneş tekrar Doğu’dan doğacak’ kelamı, bugün itibariyle gerçekleşti” dedi.
Fransa’da orman yangını çıkaran 59 kişi gözaltına alındı. 1300 hektarlık alan küle döndü
Ukrayna Başbakanı Sviridenko, parlamentoya istifa dilekçesini sundu
NYT’den çarpıcı sav: Mossad, Ahmedinejad’ı İran’ın lideri yapmak istedi
ABD-İran çatışması Körfez’e yayıldı. Yemen-Suudi Arabistan çizgisi da gerildi
Husiler: Suudi Arabistan’ın Abha Havalimanı’nı balistik füze ve İHA’larla maksat aldık
10 Avrupa ülkesi, Anti-Balistik Füze Koalisyonu kurduklarını duyurdu
Trump, hayatını yitiren Graham’ın yerine kız kardeşini önerdi
