Müspet ve negatif niyetin gücünü hafife almayalım

Bir hap yutuyorsunuz ya da bir ilacı bedeninize enjekte ediyorsunuz fakat içinde etken husus yok. Yeniden de ağrınız geçiyor. Yahut tam karşıtı, zararsız bir tedavide yan tesirler yaşıyorsunuz. Tıpta yıllardır tartışılan plasebo ve nosebo tesiri son günlerde toplumsal medyada yine gündemde. Hala gizemini koruyan bu fenomenin zihnimize nasıl oyunlar oynadığına bakalım.

Gerçekte rastgele bir tesir göstermediğini bildiğimiz ilaç ya da tıbbi aygıt uygulamalarına plasebo (placebo) deniyor. Son günlerde toplumsal medyada şırınganın kapağını açmayıp kendine zayıflama ilacı enjekte ettiğini sanan bir bayanın, ilaç bedenine girmese de sahiden zayıfladığından bahsediliyor. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Kısmı öğretim üyesi, psikiyatri uzmanı ve sinirbilim hekimi Doç. Dr. Berker Duman’a bunun mümkün olup olmadığını sorduğumuzda “Elbette mümkün. Her gün gibisi çok sayıda örnek yaşanıyor” diyor. Acıbadem Kayseri Hastanesi nöroloji uzmanı Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu’na nazaran de plasebo tesiri biliminsanları tarafından artık ruhsal bir durumdan çok ölçülebilir nörobiyolojik süreçleri olan bir fenomen kabul ediliyor. Madalyonun bir de negatif yüzü var: Nosebo (nocebo).

‘Kişinin beklentilerinden kaynaklanıyor’

PLASEBO NEDİR?

Bir kişinin tesirli bir tedavi almamasına karşın (hap, iğne yahut işlem) gerçek bir güzelleşme yahut rahatlama hissetmesine plasebo diyoruz. Plasebo tesiri biliminsanları tarafından artık ruhsal bir durumdan çok ölçülebilir nörobiyolojik süreçleri olan fenomen kabul ediliyor. İçinde tesirli bir husus olmayan tablet, baş ağrısı olan birine verilirse ve “Bu ilaç baş ağrını geçirecek” denirse kişi buna inanıyor, hakikaten ağrısı azalabiliyor. İşte bu tesirin, tedavinin kendinden değil, kişinin beklentilerinden ve inancından kaynaklandığı düşünülüyor.
(Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

Plasebo gerçekte rastgele bir aktivite göstermediğini bildiğimiz ilaç yahut tıbbi aygıt uygulamalarının tamamı olarak tanımlanabilir. Çok basitçe ‘boş ilaç’ diyebiliriz. Obez biri kendine zayıflama iğnesi enjekte ettiğini sanıp nitekim kilo verebilir. Bu mümkün. Her gün gibisi çok sayıda örnek yaşanıyor. Tıpta tüm tedaviler makul bir bağlamda uygulanıyor. Tabibin hastaya “Bu sana düzgün gelecek” demesi, vücut lisanı, şırınga üzere objelerin varlığı; hastanın geçmiş tedavi tecrübeleri, tedaviye ait beklentileri, ‘İyi olacağım’ ya da ‘Benimle ilgileniliyor’ üzere olumlu fikirleri işte bu ‘boş ilaç’ içeriğini oluşturuyor. Plasebonun uygulama yolu ve fizikî özellikleri de aktifliğini değiştirebilir. Örneğin iğne olunca “Daha tesirli oldu” deniyor. Halbuki içindeki ilaç, tabletle neredeyse birebir. (Doç. Dr. Berker Duman)

‘Beyin fizyolojik karşılık üretiyor’

SİSTEM NASIL ÇALIŞIYOR?

Beyin görüntüleme teknikleri (fMRI, PET), nöropsikiyatrik, nörofizyolojik ve nörobiyokimyasal çalışmalar sonucunda plasebo verilen bireylerde gerçek biyolojik değişimler gözlemleniyor. Araştırmalar plasebonun beyinde şu sistemleri etkin hale getirdiğini gösteriyor: Endorfin salgısı artıyor ve münasebetiyle doğal ağrı kesici tesiri oluşuyor. Dopamin sistemi aktive oluyor, motivasyon ve ödül hissi artıyor. Beynin ağrıyla ilgili bölgelerinde (prefrontal korteks ve anterior singulat korteks) ağrı eşiği yükseliyor. Yani kişi ‘İyileşeceğim’ diye düşündüğünde, bu yalnızca bir niyet olarak kalmıyor. Beyin sahiden kimyasal ve fizyolojik cevap üretiyor. Elhasıl plasebo psikolojiyi ve biyolojiyi ortak bir noktada buluşturuyor. (Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

‘Hekim-hasta ilişkisini zedeleyebiliyor’

UYGULAMA ETİK Mİ, HASTA BİLSE TESİRLİ OLUR MU?

Plasebo tesiri klinikte kullanılan bir sistem lakin etik olarak kullanımı, nasıl uygulandığına bağlı. Plasebo uygulaması hekim-hasta alakasını zedeleyebiliyor ve hastanın karar verme hakkı üzere etik prensiplerle çatışabiliyor. Bu yüzden günümüzde birçok kılavuz, aldatıcı plasebo kullanımını uygun bulmuyor. Tıbbi uygulamalarda ‘aldatmadan plasebo’ kavramı benimseniyor. Yani hastaya açıkça “Bu tedavi faal ilaç içermiyor fakat birtakım hastalarda yarar sağlayabiliyor” deniyor. Araştırmalar bu biçimde de plasebo tesirinin çalışabildiğini gösteriyor.
(Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

‘Doğal ağrı kesici düzeneği zayıflıyor’

NOSEBO NEDİR?

Plasebo tesirinin zıddına nosebo diyoruz. Bir kişi olumsuz beklentileri nedeniyle, bir tedavi ziyanlı olmasa bile yan tesir yaşayabiliyor. Negatif beklenti kişinin bedenindeki gerilim hormonlarını yükseltiyor. Beynin ağrı ve tehdit sürece bölgeleri aktive oluyor. Ödül sistemini yöneten dopamin azalıyor. Motivasyon düşüyor ve endorfin sistemi baskılanarak doğal ağrı kesici düzeneği zayıflıyor. (Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu)

En iyi örnek kemoterapi hastalarının ilacın yan tesirlerine yönelik olumsuz beklentileri nedeniyle ‘İlaç bende şiddetli bulantı-kusma yapacak’ niyetiyle boş ilaç uygulansa da bunu yaşamalarıdır. İlaçların prospektüslerini okumak yahut Google’dan araştırma yapmak da olumlu ve olumsuz tesirlere yol açabilir. Sonuç olarak plasebo ve nosebo zihin-beden etkileşimi açısından kıymetli ve hala gizemini koruyan fenomenlerdir. (Doç. Dr. Berker Duman)