Kıyı kentleri büyük risk altında: Yalnızca deniz yükselmiyor, yer de çöküyor

Küresel ısınma nedeniyle buzullar eriyor, okyanuslar ısındıkça genleşiyor ve deniz düzeyi her yıl biraz daha yükseliyor. Lakin araştırmacılara nazaran kıyı kentlerindeki asıl tehlike, bu yükselişin kara çökmesiyle birleşmesi. Münih Teknik Üniversitesi uzmanlarının çalışması, kimi bölgelerde kara çökmesinin deniz düzeyi artışının tesirini iki kattan fazla büyüttüğünü gösteriyor.

Yoğun kentleşmiş kıyı bölgelerinde izafî deniz düzeyi artışı yılda ortalama 6 mm’ye ulaşıyor. Bu oran, global ortalama olan yıllık 2,1 mm’nin yaklaşık üç katı. Okyanusların gerçek yükselme suratı ise yılda 3,15 mm civarında ölçülüyor. Yani kimi kentlerde sorun sadece denizin yükselmesi değil; kentlerin de birebir anda aşağı yanlışsız hareket etmesi.

TEHLİKE KATLANIYOR

Araştırmanın başındaki Dr. Julius Oelsmann, kıyı bölgelerindeki riski anlamak için sadece okyanusların izlenmesinin kâfi olmadığını belirtiyor. Zira deniz düzeyi tıpkı kalsa bile, bir kentin tabanı çöktüğünde o bölgede yaşayan beşerler için su baskını riski artıyor.

Bu nedenle bilim insanları, kıyı kentlerinde “göreli deniz seviyesi” kavramına dikkat çekiyor. Bu ölçüm, sırf denizin ne kadar yükseldiğini değil, birebir vakitte karanın ne kadar çöktüğünü de hesaba katıyor. Bilhassa büyük ve ağır nüfuslu kentlerde bu fark hayati ehemmiyet taşıyor.

Araştırmaya nazaran deniz düzeyi artışı ile kara çökmesi birleştiğinde, fırtına, çok yağış ve dalga baskını üzere olaylar daha yıkıcı hale geliyor. Bir kentin büsbütün su altında kalması gerekmiyor; birkaç milimetrelik ek yükselme bile alçak bölgelerde taşkın ihtimalini önemli biçimde artırabiliyor.

ŞEHİRLER NEDEN ÇÖKÜYOR?

Büyük kıyı kentlerinin çökmesinde insan faaliyetleri değerli rol oynuyor. En büyük etkenlerden biri çok yer altı suyu kullanımı. Kentler büyüdükçe içme suyu, sanayi ve tarım için yer altı kaynaklarına daha fazla yükleniliyor. Fakat yer altından çekilen su, tabanın istikrarını bozuyor ve yüzeyin vakitle aşağı hakikat oturmasına neden oluyor.

Petrol ve doğal kaynak çıkarımı da benzeri bir tesir yaratıyor. Yer altındaki kaynaklar çekildikçe, daha evvel yeri destekleyen boşluklar zayıflıyor. Bunun sonucunda birtakım bölgelerde kent yüzeyi yavaş fakat daima biçimde alçalıyor.

Araştırmacılar ayrıyeten kentlerin kendi yükünün da kıymetli bir faktör olduğuna dikkat çekiyor. Gökdelenler, yollar, köprüler, metro sistemleri ve büyük altyapı projeleri yere daima baskı uyguluyor. Büyük kentler büyüdükçe bu baskı artıyor ve bilhassa yumuşak tabanlı kıyı bölgelerinde çökme suratı daha da yükseliyor.

EN RİSKLİ KENTLER

Araştırmada Tayland, Bangladeş, Nijerya, Mısır, Çin ve Endonezya üzere ülkeler öne çıkıyor. Bu ülkelerde kimi kıyı bölgelerinde izafi deniz düzeyi yılda 7 ila 10 mm ortasında yükseliyor. ABD, Hollanda ve İtalya’da da kimi kıyı bölümlerinde yıllık artış 4 ila 5 mm düzeyine ulaşıyor.

En çarpıcı örneklerden biri Endonezya’nın başşehri Jakarta. Yaklaşık 42 milyon kişinin yaşadığı megakent, yılda ortalama 13,7 mm çöküyor. Üstelik bu yalnızca ortalama bedel. Kentin birtakım bölgelerinde çökme suratı yılda 42 mm’ye kadar çıkıyor.

Jakarta’nın yaklaşık yüzde 40’ının halihazırda deniz düzeyinin altında olduğu belirtiliyor. Mevcut eğilim devam ederse kentin kıymetli bir kısmının 2050’ye kadar sular altında kalabileceği ya da yaşanamaz hale gelebileceği varsayım ediliyor.

Çin’in Tianjin kenti de yılda 13,5 mm’lik çökme süratiyle büyük risk altında. Bangkok’ta yıllık çökme 8,5 mm, Lagos’ta 6,7 mm, İskenderiye’de ise 4 mm düzeyinde ölçülüyor. Bu sayılar, milyonlarca insanın yaşadığı bölgelerde sel riskinin her yıl biraz daha büyüdüğünü gösteriyor.

HER MİLİMETRE ÖNEMLİ

Kıyı kentleri için tehlike sadece uzun vadeli bir “su altında kalma” senaryosundan ibaret değil. Deniz düzeyindeki her küçük artış, günlük ömrü etkileyebilecek sonuçlar doğurabiliyor. Yağmur suyu tahliye sistemleri daha sık zorlanıyor, fırtınalarda deniz suyu daha iç bölgelere ilerleyebiliyor ve altyapı daha kırılgan hale geliyor.

Bu durum bilhassa nüfusun ağır olduğu fakir mahallelerde daha büyük risk yaratıyor. Zira bu bölgelerde hem altyapı daha zayıf olabiliyor hem de insanların taşınma yahut meskenlerini güçlendirme imkânı sonlu kalabiliyor. Uzmanlara nazaran bu nedenle kara çökmesi sırf çevresel değil, birebir vakitte toplumsal ve ekonomik bir sorun olarak da ele alınmalı.

Şehir içindeki farklar da dikkat cazip. Birebir kentte bir mahalle süratle çökerken, diğer bir bölge daha sabit kalabiliyor ya da birtakım noktalarda hafif yükselme görülebiliyor. Bu da kent planlamasını daha karmaşık hale getiriyor. Risk, sırf ülke ya da kent seviyesinde değil, mahalle mahalle kıymetlendirilmek zorunda.

KUZEYDE AKSİSİ YAŞANIYOR

Dünyanın her bölgesi birebir tehlikeyle karşı karşıya değil. İskandinavya’da durum aksine işliyor. Finlandiya ve İsveç üzere ülkelerde kara, son buzul çağının akabinde hâlâ yavaş yavaş yükseliyor.

Bunun nedeni, geçmişte bu bölgelerin dev buz katmanlarının yükü altında aşağı yanlışsız bastırılmış olması. Buzullar çekildikten sonra kara kütleleri tekrar dengelenmeye başladı. Bu doğal süreç nedeniyle birtakım kuzey bölgelerinde, global deniz düzeyi yükselse bile izafi deniz düzeyi düşebiliyor.

Ancak büyük kıyı megakentleri için bu türlü bir doğal avantaj yok. Jakarta, Bangkok, Lagos, Tianjin ve İskenderiye üzere kentlerde risk, direkt insan faaliyetleri ve kentleşme baskısıyla büyüyor.

ÇÖZÜMÜN İPUCU TOKYO

Bilim beşerlerine nazaran tablo karamsar olsa da büsbütün çaresiz değil. Gerçek kent planlaması ve su idaresiyle kara çökmesi yavaşlatılabilir, hatta birtakım durumlarda büyük ölçüde durdurulabilir.

Bunun en değerli örneklerinden biri Tokyo. Japonya’nın başşehrinde geçmişte kimi bölgelerde çökme suratı yılda 10 cm’nin üzerine çıkmış, en makûs noktalarda ise 24 cm’ye kadar ulaşmıştı. Lakin yer altı suyu kullanımına getirilen sıkı sınırlamalar ve yeni su kaynaklarının devreye alınmasıyla bu oranlar dramatik biçimde azaltıldı.

Uzmanlara nazaran misal tedbirler diğer kentlerde de uygulanabilir. Yer altı suyu çekiminin denetim altına alınması, akiferlerin yine beslenmesi, altyapı yatırımlarının risk haritalarına nazaran planlanması ve denetimsiz yapılaşmanın sonlandırılması kritik kıymet taşıyor.

GELECEK UYARISI

Araştırmacılar, deniz düzeyindeki yükselişin uzun vadede devam edeceğini vurguluyor. Paris İklim Muahedesi maksatları tam olarak karşılansa bile, 2300 yılına kadar global deniz düzeyinin 1,2 metreye kadar yükselebileceği öngörülüyor.

Bu artışın nedeni sırf gelecekteki emisyonlar değil. Atmosfere daha evvel salınan sera gazları da uzun yıllar tesirini sürdürüyor. Grönland ve Antarktika’daki buzulların erimesi, okyanusların ısındıkça genleşmesi ve kıyı bölgelerindeki kara çökmesi, birlikte düşünüldüğünde riskin büyüklüğünü ortaya koyuyor.

Uzmanlara nazaran önümüzdeki 30 yıl bu açıdan kritik. Emisyonların azaltılması, kentlerin daha dirençli planlanması ve yer altı suyu kullanımının denetim altına alınması, milyonlarca insanın geleceğini direkt etkileyebilir.

Aksi halde dünyanın en kalabalık kıyı kentleri, sadece yükselen denizlerle değil, kendi altlarındaki yerin sessizce çökmesiyle de çaba etmek zorunda kalacak.