‘Merak etmeyi bıraktığınız an yaşlanmaya başlarsınız’

Caz dünyasında birtakım müzisyenler sırf uygun birer icracı değil, enstrümana yeni bir soluk getiren isimler olarak da tanınıyor. Efsanevi trompetçi Arturo Sandoval onlardan biri. Afro-Küba müziğini cazla buluşturan Kübalı sanatçı, bilhassa trompetle ulaştığı fevkalâde tiz sesler, güçlü tekniği ve kendine mahsus üslubuyla dünya çapında tanınıyor. Çağdaş cazın efsanevi isimlerinden, Amerikalı trompetçi ve bestekar Dizzy Gillespie’nin öğrencisi olan Sandoval, 10 Grammy kazandı, Frank Sinatra’dan Stevie Wonder’a, Celia Cruz’dan Alicia Keys’e pek çok değerli isimle çalıştı.

76 yaşındaki Sandoval konserler vermeye, beste yapmaya ve trompet çalışmaya devam ediyor. 36. Akbank Caz Festivali kapsamında 8 Ekim’de Zorlu PSM Turkcell Platinum Sahnesi’nde konser verecek sanatkarla müzikle geçen yarım yüzyılı aşkın mesleğini, Dizzy Gillespie’nin hayatındaki yerini, Küba’dan ayrılışını ve özgürlükle kurduğu bağı konuştuk.

◊ Trompeti ‘acımasız bir enstrüman’ olarak tanımlıyor, “Her gün çalışmazsanız bedelini size ödetir” diyorsunuz. Hâlâ her gün çalışıyor musunuz?

Kesinlikle. Trompet kaç yaşında olduğunuzla ya da kaç Grammy kazandığınızla ilgilenmez. Trompetin merhameti yoktur. Çalışmazsanız bedelini ödersiniz. Dudaklarınız, nefesiniz, kaslarınız, uyumunuz, hepsinin birlikte çalışması gerekir. Trompeti bir hafta kutusunda bırakıp sonra çıkardığınızda size “Tekrar hoşgeldiniz maestro” demez. “Nerelerdeydin sen” der. Mümkün olan her gün çalışıyorum. Epey yıldır hâlâ trompet öğrencisiyim.

‘Başka bir cihan gibi’

◊ Charlie Parker ve Dizzy Gillespie’yi birinci defa dinlemenin müziğe bakışınızı büsbütün değiştirdiğini anlatıyorsunuz. Bugün 20 yaşında olsaydınız sizce hangi müzik sizde tıpkı etkiyi yaratabilirdi?

Onları birinci kere dinlediğimde güya biri diğer bir cihanın kapısını açmıştı. Daha evvel hiç duymadığım bir özgünlük, ritim ve hayal gücüyle karşılaştım. Aklımı başımdan aldı. Bugün
20 yaşında olsaydım beni etkileyen şey yeniden özgünlük olurdu. Bana “Bir dakika, bu ne” dedirten bir şey… Bugün gençler neredeyse kaydedilmiş bütün müziklere ulaşabiliyor. Bu büyük bir ayrıcalık fakat şaşırmayı zorlaştırıyor. Ben gençken bir Charlie Parker plağı bulmak altın bulmak üzereydi. Benim için sadece iki cins müzik vardır: Güzel müzik ve berbat müzik. Her şeyi bildiğinize asla inanmayın. Merak etmeyi bıraktığınız an yaşlanmaya başlarsınız.

◊ Kariyeriniz birçok mükafatla dolu. Bugün sizi bir ödül mü, yoksa sahnede çaldığınız çok
düzgün bir solo mu daha fazla
heyecanlandırıyor?

Ödüller… Küba’da çok fakir, küçük bir kasabada büyüdüm. Bu türlü şeyleri hayal bile edemezdim. Ancak ödül almakla müzik yapmak arasında fark var. Ödül geçmişte yaptıklarınız sebebiyle size verilir. Sahnedeki mükemmel bir geceyse tam o anda yaşanır. Bir anda daha evvel çalacağınızı bilmediğiniz bir şeyi çalarsınız. O hissin yerini hiçbir şey tutamaz. Caz size her gece beş saniye evvel var olmayan bir şeyi yaratma talihi verir.

◊ Küba’daki mecburî askerlik devrinizde gizlice caz dinlediğiniz için 3,5 ay mahpus yattınız. Bunun sizde nasıl bir izi kaldı?

Beni sonsuza dek değiştirdi. Caz ‘Yankee emperyalizmi’nin müziği olarak görülüyordu. Bir gün kısa dalga radyodan İngilizce bir yayın dinlerken yakalandım, 3,5 ay mahpus yattım. Düşünün; hırsızlık yapmıyordum, kimseye ziyan vermiyordum, bir hata işlemiyordum. Müzik dinliyordum. Birisi sizi dinlediğiniz müzik yüzünden hücreye koyduğunda özgürlüğün ne manaya geldiğini çok süratli öğreniyorsunuz. O günden sonra caz zihnimde özgürlükle özdeşleşti.

◊ 1990’da Küba’dan ayrılıp ABD’ye sığındınız. O günü nasıl hatırlıyorsunuz?

Yıllardır ayrılmak istiyordum lakin bir ailem vardı. 1990’da Dizzy Gillespie’yle Avrupa turnesindeydim. Küba hükümeti eşim Marianela ve oğlumuzun da Avrupa’ya çıkmasına müsaade verdi. Yıllardır beklediğimiz fırsat buydu. Ben İtalya’daydım, onlar Londra’daydı. Gecenin bir yarısı Dizzy’ye gidip harekete geçmem gerektiğini söyledim. Bana yardım etti. Roma’daki Amerikan Büyükelçiliği’ne gidip siyasi sığınma talebinde bulundum. Yanımda trompetim ve çok az eşyam vardı. Beşerler bunu bazen heyecanlı bir kaçış öyküsü üzere anlatıyor fakat içinde yaşarken sinema üzere hissetmiyorsunuz. Dehşete düşmüştük. Ülkemi, ailemi ve arkadaşlarımı geride bıraktım. Ancak oğlumun benim sahip olmadığım seçimlere sahip olmasını istiyordum.

◊ Dizzy Gillespie bugün hayatta ve şimdi yanınızda olsaydı ona ne söylerdiniz?

Teşekkür ederim. Saatlerce konuşabilirdim fakat her şey bu iki söze geliyor. Dizzy evvel kahramanım, sonra akıl hocam, arkadaşım ve neredeyse babam üzere biri oldu. Hayatımızın en tehlikeli anında hiç tereddüt etmeden bize yardım etti. Her çaldığımda müziğin içinde biraz Dizzy vardır. Bana müzik, dostluk ve özgürlük verdi.

‘İnsan pek değişmedi’

◊ 1990’dan bugüne… 36 yıl geçmiş kaçışınızın üzerinden. Şimdi bakınca, bugün daha özgür bir dünyada mı yaşıyoruz?

Teknoloji değişti, irtibat değişti, dünya küçüldü. Lakin insan tabiatı pek değişmedi. Hâlâ insanların ne söyleyeceğini, ne dinleyeceğini ve neye inanacağını denetim etmek isteyen idareler, savaşlar ve siyasi tutuklular var. Özgürlüğün vakit ilerledikçe otomatik olarak geliştiğini düşünmemeliyiz. Özgürlüğün korunması gerekir. Ancak ümitsiz değilim. Dünyanın dört bir yanında insanların tıpkı şeyleri istediğini gördüm: Barış, güvenlik ve onurlu bir ömür. Bunu bana müzik öğretti. Birebir lisanı konuşmasak da müzikle bağlantı kurabiliriz. Bu umut veriyor.

◊ 76 yaşında gençlere vereceğiniz en kıymetli tavsiye nedir?

Bugüne odaklanın. Dün geçti, değiştiremezsiniz. Yarınsa hiç kimse için garanti değil. Lakin bugün bir şey yapabilirsiniz. Çalışabilirsiniz. Birine onu sevdiğinizi söyleyebilirsiniz. Bir şey öğrenebilirsiniz. Birine yardım edebilirsiniz. Meraklı olun. Okuyun. Dinleyin. Soru sorun. İki dakikalık bir görüntü izlediğiniz için her şeyi bildiğinize inanmayın (gülüyor). Emek vermenin yerini hiçbir şey tutmaz.

‘Türk seyircisinin müziğe çok derin bir ilgisi var’

◊ İstanbul’a yaklaşık sekiz yıl sonra dönüyorsunuz. Kent ve İstanbul seyircisi hakkında ne hatırlıyorsunuz, konserde bizi neler bekliyor?

Sıcaklığı hatırlıyorum. Türk seyircisinin müziğe karşı çok derin bir ilgisi var. İstanbul öbür hiçbir kentle karıştıramayacağınız bir yer. Konserde bol güç, bol ritim ve umarım çokça sevinç olacak. Caz, Afro-Küba müziği, doğaçlamalar ve elbette bol bol trompet… Her konser farklıdır. Caz budur, nereye gideceğimize dair bir fikrimiz vardır lakin oraya vardığımızda ne olacağını tam olarak bilmeyiz. Benim hedefim kolay: İnsanların salondan, içeri girdiklerinden daha güzel hissederek ayrılmalarını istiyorum.