‘Onun fotoğraflarında güya onları çeken bir fotoğrafçı yok gibidir’

Manuel Çıtak, Türkiye’nin yakın periyot fotoğrafçılığının kıymetli isimlerinden. 1980’lerde başladığı fotoğraf seyahatinde kimi vakit kentin sokaklarına, kimi vakit kıyılara ve Anadolu’ya çevirdi objektifini. Gündelik hayatı, insanları ve karşılaştığı görüntüleri şiirsel bir lisanla fotoğrafladı. 2023’te hayatını kaybeden sanatkarın 40 yılı aşkın üretimi, şimdi İstanbul Modern’de açılan ‘Manuel Çıtak: Kendine Ait Bir Ada’ standında bir araya geliyor. Küratörlüğünü İstanbul Modern Fotoğraf Bölümü yöneticisi Demet Yıldız Dinçer’in yaptığı sergiyi ve aile arşivini Çıtak’ın eşi, müellif Şebnem İşigüzel’le konuştuk.

◊ Manuel Çıtak’ın bu sergiyi göremeyecek olması size nasıl hissettiriyor?

Keşke aramızda olsaydı. Büyük bir adanmışlıkla fotoğraf çekti,
sanatını icra etti. Mevti çok aniydi. Bilmiyorum burada olsa bu stant olur muydu? Zira Manuel yaptıklarıyla meşguldü. Görünmek, kendini ortaya koymak üzere bir tutumu yoktu. Buna karşın işleri o denli etkileyiciydi ki ismi ve yaptıkları daima bilindi. Lakin o daima gizemli bir sanatçı olarak kaldı. Ne yapacağını düşündü, yaptıklarıyla ne olacağını değil.

◊ Fotoğraf makinesinin ardındaki Manuel Çıtak nasıl bir insandı?

Manuel bir defa fotoğraf çekerken fevkalade bir empati kuruyordu. Emniyetli bir insandı, dürüsttü. Bu sanatına da yansıyordu. Bu yüzden onun fotoğraflarında güya onları çeken bir fotoğrafçı yok üzeredir. Fotoğraflar resen var olmuş üzere görünür. Sabırlı, çalışkan ve çok disiplinliydi. Süratliydi. Işık bilgisi, teknik bilgisi muazzamdı ve onun için her şey fotoğraftı. Çok muzip ve düzgün bir adamdı ayrıyeten. Çok da zeki…

◊ Sergiye eşlik eden sesli cinsin metnini siz hazırladınız ve seslendirdiniz. Vefatının akabinde tekrar ortak bir üretimin modülü olmak nasıl bir tecrübeydi?

Daha evvel de bu tıp işbirliklerimiz olmuştu. Yıllarca Türkiye’nin sayılı fotoğraf mecmualarından Geniş Açı’nın yazarıydım. Fotoğraf nedir, buna dair bir bilgim vardı doğal. Manuel’i anlatmak, onu takdim etmek, onunla ilgili olan her şey üzere çok hoştu.

◊ Arşivinde sizi şaşırtan, karşılaştığınızda öteki manalar kazanan fotoğraflar oldu mu?

Çok hâkimdim Manuel’in arşivine. Sohbeti, sohbeti fazla bir çifttik. İşlerimizi yeterli tanıyorduk. Buna karşın arşivinde eşelenirken beni şaşırtmayı başardı. İşleri konusunda titiz bir adamdı. Güç beğenirdi. Sakladığı o denli hoş işleri var ki… Bu stant bir kırıntı neredeyse.

◊ Gün yüzüne çıkmamış öbür hangi fotoğraflar var?

Manuel’in çok büyük bir arşivi var. Bu stant hoş bir başlangıç oldu. İlerleyen vakitte onun pek çok işini sanatseverlerle buluşturmaya uğraş edeceğiz.

‘Babamla tekrar karşılaşmak, tanışmak üzere…’

Çiftin büyük çocukları Tamar, 1998 yılında dünyaya geldi. Tamar Çıtak’ın bir görüntü yapıtı de stantta izleyicilerle buluştu.

◊Babanızın fotoğraflarını kapsamlı bir stantta görmek size neler hissettiriyor?

Babamı 2023 yılında birdenbire kaybettikten sonra onun fotoğraflarına bakmak benim için apayrı bir mana kazandı. Bir yandan çok ferdî bir yas sürecinin içindeydim; öbür yandan onun 40 yılı aşkın üretimine, bu defa bir izleyici ve standın küratoryal sürecinin modülü olarak yine bakmaya başladım. Onun fotoğraf dünyasının nasıl dönüştüğünü görmek benim için çok etkileyiciydi. Aslında stant boyunca sırf fotoğraflarına değil, onun hayata bakışındaki değişime de tanıklık ediyoruz. Bir bakıma babamla tekrar karşılaşmak, tanışmak üzere.

◊Manuel Çıtak nasıl bir babaydı?

Hayata adeta vizörün arkasından bakıyordu. İnsanlara, sokaklara, denize, tabiata ve gündelik hayatın içindeki küçük kıssalara karşı bitmeyen bir merakı vardı. Evdeyse  yaratıcı tarafımı besleyen, beni özgür bırakan bir babaydı. Mizahı çok derindi ve çok yeterli kalpli biriydi. Bir şey üretmek, dans etmek, müzik söylemek, oyun oynamak ya da yeni bir şey denemek konusunda beni her vakit vizörünün arkasından belgeleyerek desteklerdi. Hayatı merak etmemi ve kendi dünyamı kurmamı isterdi.

◊Sizi de sık sık fotoğraflar mıydı?

Babam hayatı boyunca bizi, ailemizi, arkadaşlarını ve etrafındaki insanları belgeleyen kişiydi. Ama kendisi birçok vakit kadrajın arkasındaydı. Bu sebeple aile arşivimizde onun fotoğrafı ve imgesi sandığımızdan çok daha az. Bunu babamı kaybettikten sonra çok daha derinden fark ettim. Onun yüzünü görebileceğim, sesini duyabileceğim ne varsa toplamaya ve arşivlemeye başladım.

◊Sergide ‘Görmenin Hatırası’ isimli bir görüntü çalışmanız da var…

Az evvel bahsettiğim farkındalık bu işin çıkış noktası oldu. Aile videolarımızı, arkadaşlarımızı, denizi ve geçmişten kalan imajları bir araya getirerek babamın yokluğunda onun izini sürmeye çalışıyorum. Anılarımızı kaydeden kişi artık aramızda değilse onu nasıl hatırlarız? Bu görüntü, onun özel hayatına dair çektiği çok değerli manzaralardan oluşuyor. Bu imgeleri, izleyicilerin de onun gözünden görebilmesi için bir vizörün içine yerleştirdik. Hayatın hoşluklarını görmeye doyamayan birinin ardında bıraktığı anılar diyebiliriz aslında.