Büyük plan: Sessiz cephe alevlendi! Füzelerle saldırdılar… Savaşın yeni merkezi mi olacak?

Yemen’de uzun müddettir devam eden kırılgan ateşkes, Suudi Arabistan ile İran dayanaklı Husi isyancılar arasındaki karşılıklı hücumlar sebebiyle önemli bir tehdit altında bulunuyor.

Son periyotta artan askerî hareketlilik, 2022 yılında Birleşmiş Milletler arabuluculuğunda sağlanan ateşkesin büsbütün çökebileceği ve tarafların tekrar geniş çaplı bir savaşa sürüklenebileceği telaşlarını artırdı.

Bölgede yaşanabilecek yeni bir çatışma dalgasının sadece Yemen sonlarıyla sonlu kalmayacağı, ABD-İsrail ile İran arasındaki tansiyonun yükseldiği bir periyotta global güç piyasaları üzerinde de büyük baskı oluşturacağı belirtiliyor.

KARŞILIKLI SALDIRILAR CEPHE HATTINI YENİDEN HAREKETLENDİRDİ

Gerilimdeki son büyük tırmanış, Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyon güçlerinin Yemen’in batısındaki El Hudeyde kentinde bulunan askerî amaçlara yönelik hava hücumlarıyla başladı.

Koalisyon kaynaklarına nazaran Suudi Kraliyet Hava Kuvvetleri, Husi milislerine ilişkin olduğu belirtilen kimi noktaları amaç aldı. Kelam konusu ataklar, 2022’de başlayan ateşkesten bu yana Suudi liderliğindeki koalisyonun Yemen topraklarında gerçekleştirdiği birinci hava operasyonlarından biri olarak kayda geçti.

Husiler ise akına misilleme olarak Suudi Arabistan’ın kıymetli güç merkezlerini amaç aldı. İran takviyeli küme, ülkenin batı kıyısında yer alan ve petrol ihracatı açısından kritik ehemmiyete sahip Cizan ile Yenbu kentlerinde bulunan Suudi Arabistan devlet enerji şirketi Aramco’ya ilişkin tesislere insansız hava araçları ve füzelerle akın düzenlediğini açıkladı. Suudi Arabistan idaresi, ataklar sonrasında tesislerde rastgele bir hasar oluşup oluşmadığı konusunda resmî bir açıklama yapmadı.

SUUDİ GÜÇLERİ YEMEN’DE YENİDEN HAVA SALDIRILARINA BAŞLADI

El Hudeyde hücumlarının akabinde Yemen’in Suudi Arabistan takviyeli hükümeti tarafından yönetilen medya kuruluşları, Suudi koalisyonunun Marib ve El-Cevf bölgelerinde Husilere ilişkin füze rampaları ve silah depolarını gaye aldığını duyurdu.

Bu operasyonlar, Birleşmiş Milletler dayanaklı ateşkesin yürürlüğe girmesinden bu yana koalisyonun Yemen içindeki en kapsamlı askerî atılımları arasında değerlendirildi. Ataklar, Yemen’de yıllardır devam eden cephe çizgisindeki hassas istikrarları tekrar bozarken, taraflar arasındaki karşılıklı tehditlerin daha da sertleşmesine yol açtı.

YENİ SAVAŞ İHTİMALİ GÜÇLENİYOR

Bölgedeki gelişmeleri kıymetlendiren uzmanlar, mevcut sürecin denetim altında tutulmasının giderek zorlaştığını belirtiyor. Wall Street Journal’da yer alan haberde İngiltere’de Birmingham Üniversitesi’nde Suudi siyaseti ve Körfez jeopolitiği üzerine çalışmalar yapan araştırmacı Umer Karim, taraflar arasındaki atakların birinci kademede karşılıklı misilleme biçiminde değerlendirilebileceğini fakat mevcut gidişatın daha büyük bir çatışmaya dönüşme ihtimalini artırdığını söyledi.

Karim, “Şimdilik bunun karşılıklı bir misilleme olduğunu ve tahminen de denetim altında tutulabileceğine dair bir umut olduğunu düşünüyorum. Fakat gelişmelerin yönüne bakıldığında bunun mümkün olacağını sanmıyorum” değerlendirmesinde bulundu.

Yine birebir haberde Uluslararası Kriz Grubu’nun Yemen uzmanlarından Ahmed Nagi, son gelişmelerle birlikte bölgedeki dengelerin değiştiğini söyledi. Nagi, İran’ın Husileri daha agresif bir tavır almaya yönlendirdiğini belirterek, Yemen belgesinin artık daha geniş bölgesel rekabetin bir modülü haline geldiğini tabir etti. ABD ve İsrail’in İran’a yönelik ataklarıyla başlayan yeni bölgesel tansiyon sürecinde Husiler başlangıçta direkt çatışmanın dışında kalmıştı. Fakat bu durum temmuz ayının başında değişti.

Eski ABD Orta Doğu siyasetleri yetkilisi Allison Minor da tansiyonun tehlikeli bir noktaya ulaştığını belirterek İran’ın Husiler üzerindeki tesirine dikkat çekti. Minor, İran’ın çatışmanın büyümesinde rol oynadığını fakat Husilerin kendi çıkarlarına nazaran hareket eden bağımsız bir aktör olduğunu söz etti.

“İran bu çatışmanın alevlerini körüklüyor, bunda kuşku yok. Fakat Husiler çoklukla kendi hesaplarına nazaran hareket ediyor” diyen Minor, tarafların topyekûn savaşa çok yaklaştığını söyledi.

VEKİL Mİ, ORTAK MI? İRAN-HUSİLER İLİŞKİSİNİN SINIRLARI

Konuyu İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Dr. Çağatay Balcı’ya danıştığımda, “İran, her vakit için Husiler üzerinde aktif ve tesirli olmak istiyor. Lakin Husilerle İran’ın ilgisi, İran’ın öbür vekil aktörlerle alakalarından çok daha farklı” dedi ve şöyle devam etti:

“Husiler, genel olarak kendi amaçları ve ajandaları doğrultusunda hareket etmeye yatkın bir hareket. Fakat içinden geçtiğimiz son süreçte Husilerin İran tesirine daha açık hâle geldiğini görüyoruz. Çünkü Babülmendep’in kapatılması, temel olarak İran’ın bir projesi ve kozuydu. Husiler şimdi bu adımı attı. Bu hamleyi, Husilerin İran dayanağını kaybetmeme telaşıyla pahalandırmak mümkün. Zira Husiler, İran’ın güç kaybetmesi ile kendi varlıklarının olumsuz etkilenmesi arasında güçlü bir ilgi olduğunun farkındalar. Bu sebeple, her ne kadar kendi ajandalarına nazaran hareket etseler de böylesi kritik süreçlerde İran’ın tesiriyle davranış geliştirmeleri de mümkün.”

SUUDİ ARABİSTAN-HUSİ ÇATIŞMASININ GEÇMİŞİ

Suudi Arabistan, Yemen’de Husilerin geniş bölgeleri ele geçirmesinin akabinde yaklaşık 10 yıl evvel direkt müdahalede bulunmuştu. Riyad idaresi, Yemen’in milletlerarası alanda tanınan hükümetini desteklerken, Husilere karşı uğraş eden Arap ülkelerinden oluşan askerî koalisyonun liderliğini üstlendi. Yemen iç savaşı, ülkeyi dünyanın en ağır insani krizlerinden birine sürükledi.

Yıllar süren çatışmalar sebebiyle milyonlarca insan yerinden edilirken, besin ve sıhhat sistemleri büyük ziyan gördü. Savaşın en yoğun devirlerinde ülkede açlık ve salgın hastalıklarla uğraş edildi.

2022 yılında sağlanan ateşkes, yakıt ithalatı ve ticari uçuşlar üzerindeki birtakım kısıtlamaların kaldırılmasını sağlayarak Yemen halkına sonlu da olsa nefes alma imkânı verdi. Suudi Arabistan ile İran arasında 2023 yılında başlayan diplomatik yakınlaşma da Yemen’deki tansiyonun düşmesine katkı sağlayan kıymetli faktörlerden biri oldu. Fakat siyasi tahlil konusunda somut ilerleme sağlanamadı.

DİPLOMASİ MASASI KURULDU, YEMEN SAHASI NEDEN HAREKETLİ KALDI?

Bu noktada akla gelen soru şu: Suudi Arabistan ile İran arasında 2023’te başlayan diplomatik yakınlaşma Yemen alanına sebep kalıcı bir istikrar olarak yansımadı? İki ülke arasındaki olağanlaşmanın Yemen konusunda tesiri sonlu mı kaldı?

“2023’teki bu yakınlaşma, devletler arası bir adımdı; Suudi Arabistan ile İran büyükelçiliklerini yine açtı, eski güvenlik mutabakatlarını da yürürlüğe koydu. Lakin muahede metninde Yemen’e dair açık bir madde yok; yalnızca ‘bölgesel barışa katkı’ üzere örtük bir tabir yer alıyor” diyen Dr. Çağatay Balcı, “Asıl sıkıntı şu: Husiler artık Tahran’ın kolay bir vekili değil; kendi başına strateji üreten, bölgesel krizleri kendi meşruiyeti için kullanan bir aktöre dönüştü” dedi.

“Zaten Nisan 2022’de duyuru edilen ateşkes, birebir yılın ekim ayında sona erdi ve o günden bu yana resmî bir ateşkes hiç imzalanmadı” tabirlerini kullanan Dr. Balcı, şu bilgilere dikkat çekti:

“Sahadaki sakinlik, daima kırılgan bir istikrar olarak kaldı. Son birkaç haftada da bunu gördük: Husiler, 20 Temmuz’da Suudi Arabistan’a deniz ablukası duyuru etti; iki gün sonra da iki tankeri vurdu. Suudi Arabistan ise Hudeyde ve Kamaran’daki amaçlara hava hücumlarıyla karşılık verdi. Yani olağanlaşma, Riyad-Tahran sınırını yumuşattı; lakin Yemen artık kendi dinamikleriyle ilerleyen ve vekâlet savaşı çerçevesine sığmayan bir kriz hâline geldi.”

KIZILDENİZ VE PETROL PİYASALARI YENİ RİSKLE KARŞI KARŞIYA

Yemen’deki tansiyonun en kıymetli sonuçlarından biri de global güç piyasaları üzerindeki baskı olarak görülüyor. Husilerin Kızıldeniz üzerindeki faaliyetleri, dünya petrol ticareti açısından kritik değere sahip deniz yollarından biri olan Babülmendep Boğazı’nı yine gündeme getirdi.

Suudi Arabistan, İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki baskısını artırdığı devirde petrol ihracatının bir kısmını Kızıldeniz güzergâhına yönlendirerek muhtemel riskleri azaltmaya çalışmıştı. Lakin Husilerin Yemen kıyıları boyunca tesirini artırması, bu alternatif güzergâhı da tehdit ediyor.

Son devirde Husi güçlerinin Suudi petrol tankerlerine yönelik hücumları güç piyasalarında dalgalanmalara sebep oldu. Petrol fiyatları, atak haberlerinin akabinde varil başına 100 dolar düzeyinin üzerine çıktı. Geçtiğimiz cuma günü üçüncü bir petrol tankerinin amaç alınması ise hafta sonunda yaşanan askerî tansiyonun daha da yükselmesine sebep oldu.

YEMEN’DEKİ KIRILGAN DENGE BOZULURSA BEDELİ NE OLUR?

Yemen’de ateşkesin büsbütün çökmesi halinde bunun İran-ABD-İsrail tansiyonu ve global güç piyasaları açısından muhtemel sonuçları neler olur?

Bu soruma Dr. Çağatay Balcı, “Ateşkesin çöküşünün ne getireceğini son birkaç haftada zati gördük: Husi-Suudi çatışması alevlenince Brent petrolü bir günde yüzde 6,5 yükselerek 100 doları geçti ve mayıs ayından bu yana en yüksek düzeye çıktı. Asıl kritik nokta şu: Artık piyasa yalnızca kaybedilen varilleri değil, Hürmüz ve Babülmendep’in tıpkı anda tıkanma ihtimalini fiyatlıyor. İki boğaz birden riske girerse büyük tankerler Babülmendep’ten geçmek zorunda kalıyor; bu da sigorta maliyetlerini önemli halde artırıyor” yanıtını verdi ve şu yorumda bulundu:

— Suudi Arabistan’ın, Hürmüz’ü bypass eden boru çizgisiyle Yanbu’ya taşıdığı petrol ölçüsü esasen dört kat arttı. Fakat bu bile tam bir garanti değil; zira Yanbu’dan Asya’ya giden gemiler tekrar Babülmendep’i kullanmak zorunda.

— İran-ABD-İsrail tarafında ise Trump’ın ‘Husiler yine saldırırsa sorumlusu İran olur’ açıklaması, Yemen’deki her tırmanışın Tahran’a fatura edilmeye devam edeceğini gösteriyor. Bu da 17 Haziran’da imzalanan mutabakat zaptıyla kurulan kırılgan barışı tehdit ediyor. Tek teselli, EIA’nın (U.S. Energy Information Administration – ABD Enerji Bilgi İdaresi), bu yıl global talebin günde 1,2 milyon varil düşeceğini öngörmesi. Fakat bu bile fiyatları tek başına dizginlemeye yetmez; zira artık problem arz-talep istikrarından çok caydırıcılık sorunu hâline gelmiş durumda.

HUSİLER GERİ ADIM ATACAK MI?

Araştırmacı Farea el-Müslimi’ye nazaran Husilerin mevcut siyasetlerinden vazgeçmesi kolay görünmüyor. El-Müslimi, kümenin İran’dan aldığı takviyesi ve Suudi Arabistan öncülüğündeki ekonomik baskıya karşı çaba telaffuzunu iç kamuoyunda güçlü bir araç olarak kullandığını belirtti.

“Husilerin her şeye tek bir tahlili var: Bir düşman bulmak, hatası ona atmak ve savaşa girmek” tabirlerini kullanan el-Müslimi, mevcut atmosferin çatışmanın büyümesine uygun bir taban oluşturduğunu söyledi.