Mutabakat çöktü kriz tırmanıyor: ABD-İran Savaşı Hürmüz’den Babülmendep’e yayılabilir

Haberlerimizi Google’da Takip Edin

Gelişmelerden anında haberdar olun.

Google’da tercih edilen
kaynak olarak ekleyin

Ortadoğu’da İslamabad Mutabakatı ile sağlanan süreksiz nefes alma devrinin akabinde ABD-İran çizgisinde tansiyon yine tırmandı. Hürmüz Boğazı’ndaki karşılıklı atılımlarla başlayan bu yeni süreç, küresel güvenliği tehdit eden sistemik bir krize dönüşüyor. Donald Trump’ın İran’ın sivil altyapısını amaç alan tehditleri, yalnızca bir ordunun hezimetini değil, devlet sistemini “sistemik felç” metoduyla büsbütün çökertmeyi amaçlayan yeni bir askeri stratejiyi gözler önüne seriyor. Kırılgan ateşkesin çöküş sebeplerini, ABD’nin Trump’ın tehditleriyle somutlaşan yeni yıkım konseptini, sivil altyapı kaybının yol açacağı insani felaketi ve Husiler üzerinden Babülmendep’e sıçrayabilecek asimetrik tehditlerin global istikrarları nasıl değiştirebileceğini İran Araştırmaları Merkezi’nden (İRAM) akademisyen Oral Toğa, Hürriyet’e anlattı.

1- MUTABAKAT NEDEN ŞİMDİ ÇÖKTÜ

İslamabad Mutabakatı bir tahlil değil, aslında bir “yorgunluk” anlaşmasıydı. En değerli özelliği sıkıntıları çözmüş olması değil, dondurmuş olmasıydı. 14 Haziran’da varılan 14 maddelik metin çatışmaları durduruyor ve son mutabakat için 60 günlük müzakere penceresi açıyordu fakat temel uyuşmazlıkların tamamını erteliyordu. Nükleer programın geleceği, bölgesel vekil ağları, yaptırımların mukadderatı ve en kritik başlık olan Hürmüz’ün idaresi bağlayıcı bir yol haritasına kavuşturulmamıştı. Washington boğazın şartsız ve fiyatsız açılmasını isterken Tahran boğazın güvenliğinde belirleyici pozisyonunun tanınmasında ısrar etti. ABD Hazinesi mutabakat kapsamında İran’a tanınan petrol satış lisansını iptal etti, Tahran bunu ihlal saydı. Keza İran, Boğaz’da kendi belirlediği çizgi dışında gemilerin geçemeyeceğini söylediğinden Umman tarafından yapılan geçişleri mutabakata alışılmamış buldu. Nihayetinde ataklar gerçekleşti. İranlılar, “yetkisiz rota” gerekçesiyle boğazda ticari gemilere ateş açtı, Washington bunu münasebet göstererek 8 Temmuz’da taarruzları tekrar başlattı. Özetle mutabakat iki tarafı bağlayan bir istikrar değil, iki tarafın da nefes almak için kullandığı bir ara periyottu.

2- TRUMP’IN TEHDİTLERİ NE ANLAMA GELİYOR

Saldırılar kronolojik değil işlevsel katmanlar halinde okunduğunda tablo netleşiyor. Savaşın başından bu yana liderlik takımları, konvansiyonel askeri kapasite, savunma sanayii ve ağır sanayi, güç ve ihracat altyapısı, ulaşım ağı ve bağlantı altyapısı sistematik biçimde amaç alındı. Donanma fiilen imha edildi, füze atış kapasitesinin yüzde doksan oranında düştüğü açıklandı, petrokimya ihracat kapasitesinin büyük kısmı devre dışı kaldı, köprüler ve demiryolları vuruluyor. Her vuruş tek başına askeri münasebetle açıklanabilir lakin toplam tesir bir ordunun hezimete uğratılması değil, bir devlet yapısının söküme uğratılmasıdır. Askeri literatürde sistemik felç olarak isimlendirilen bu yaklaşımda emel düşmanın savaşma iradesini kırmak değil, kendini yönetim edebilme yeteneğini ortadan kaldırmaktır. Bu çerçevede Trump’ın sivil altyapıyı gaye göstermesi yeni bir tırmanmanın habercisi değil, yürüyen sürecin son katmanının duyurusu. İran’ın buna cevabı ise savaşı asimetrik olarak bölgeye yaymak olacaktır. Hürmüz’ün dışında Babülmendep’te, Irak’ta ve Körfez ülkelerinde gelişmeler görebiliriz.

3- SİVİL ALTYAPI YOK EDİLİRSE NE OLUR

İnsani krize varan bir durum ortaya çıkar. Ortaya çıkacak tablo “askeri hasar” tabirini aşar. Elektrik üretiminin çökmesi hastanelerdeki yoğun bakım ünitelerinden su pompalarına, soğuk zincirden bankacılık sistemine kadar günlük ömrün bütün damarlarını keser. Petrol kuyularının vurulması ihracat gelirinden evvel iç yakıt döngüsünü çökertir; rafinerilere ham madde akışı durur, tarımda sulama ve hasat aksar, besin arzı birkaç ay içinde direkt etkilenir. Deniz suyunu tuzdan arındırma tesisleri direkt vurulmasa bile elektriksiz çalışamayacağı için güney kıyılarındaki milyonlarca insanın pak suya erişimi kesilir. Siyasi düzlemde devletin en temel hizmetleri sağlayamaması toplumsal mukaveleyi aşındırır, boşluğu karaborsa, lokal güç odakları ve devlet dışı yapılar doldurmaya başlar. Mahallî yapılar, aşiretler ve örgütler bu “devletsizlik” halinden menfaat sağlayıp alan kazanabilirler. Yaptırımlar yine inşayı yapısal olarak engellediği için bu hasar ateşkesle ortadan kalkmaz, on yıllara yayılan kalıcı bir düşük kapasite tuzağına dönüşür.

4- BABÜLMENDEP KAPATILABİLİR Mİ

Husilerin boğazı fizikî olarak kapatacak gücü yok lakin buna gereksinimleri da yok. 2023-2025 devrinde füze, İHA ve insansız deniz araçlarıyla yüzden fazla gemiyi gaye alarak Süveyş trafiğini yarı yarıya düşürdüler. Boğazı kapatmak için yoğunluk değil süreklilik kafidir. Bu da haftada tek bir isabet bile sigorta piyasasını rotadan uzak fiyat. Başarırlarsa Hürmüz’le birlikte dünya petrol ve doğal gaz arzının yaklaşık dörtte biri kesilir. Daha kritik olan şudur, Hürmüz kapalıyken Körfez petrolünün Asya’ya ana alternatif çıkışı Yanbu limanı üzerinden Babülmendep’ten geçmektedir ve boğazın kapanması bu emniyet supabını da devre dışı bırakır. Petrol fiyatları denetimsiz bir sarmala girer, Süveyş gelirleri çöken Mısır direkt etkilenir ve Trump’ın boğazları açmaya dayalı çıkış stratejisi geçersiz kalacağı için ABD Yemen’de ikinci bir cepheye zorlanır. Şayet bu senaryoyu görürsek NATO içinden Fransa, İngiltere üzere birtakım aktörleri de çatışma içinde görmemiz mümkün. ABD, İran ve Hürmüz’le uğraşıyorken bu aktörler de Yemen’e yürüyebilir.

ABD-İRAN HATTINDA KARŞILIKLI SALDIRILAR

ABD ile İran arasındaki karşılıklı hücumlar durmak bilmiyor. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı, (CENTCOM) dün İran’ın komuta merkezleri, hava savunma sistemleri, füze ve insansız hava aracı altyapısı ile kıyı gözetleme tesislerinin gaye alındığını açıkladı. Hücumlar ülkenin güneyindeki Buşehr, Ahvaz ve Bender Abbas’ta yoğunlaştı. İrahşehr Havaalanı’nı füzeler maksat aldı. Bandar Hamir kentindeki bir köprü bombalandı. Bender Abbas’ta bir iletişim kulesi ateş altına alındı ve bölgede uzun müddet elektrik kesintisi yaşandı. Ayrıca Keşm Adası, Çabahar Limanı, balistik füze üretimi ile uzay programının merkezlerinden Semnan eyaleti amaç alındı. Al Jazeera’ye konuşan CENTCOM’dan bir yetkili, ABD’nin Ortadoğu’da 50 bin askerinin bulunduğunu belirtti.

TAHRAN: BOĞAZ KAPALI KALACAK

ABD’nin akınlarının akabinde Tahran da düğmeye bastı. İhtilal Muhafızları Ordusu, dün Kuveyt’teki Ali El Salem Hava Üssü’nde bulunan C-RAM erken ikaz radarını ve Irak’ın Umm Kasr bölgesindeki ABD askerlerinin bulunduğu alanı füze ve insansız hava araçlarıyla gaye aldı. Reuters, İran’ın ABD’nin güç altyapısına saldırması durumunda Husi milislerine Babülmendep Boğazı’nı kapatma buyruğu verdiğini aktardı.

‘İRAN ANLAŞMAK İSTİYOR’

Tahran ile müzakerelerin çıkmaza girip girmediği konusunda ise Washington cephesinden “görüşmelerin devam ettiği” sinyali geldi. Gazetecilerin sorularını yanıtlayan Beyaz Saray Sözcüsü Karoline Leavitt, “İran, ABD ile görüşmeye devam ediyor ve bizimle bir mutabakat yapmak istiyor” dedi. Tahran’ın mutabakatı ihlal ettiği için bölgede ABD operasyonlarının yine başladığını belirten sözcü, “Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemilere ateş açtılar. Mutabakat zaptına uymadılar. Lider Trump bu hareketlere seyirci kalmayacak” yorumunu yaptı.

Haber Bültenleri ve E-Posta Tercihleri

Türkiye ve dünyadaki en şimdiki gelişmelerden haberdar olmak için, bültenlerin gönderileceği e-posta adresini girin.

Ad

Soyadı

E-Posta Adresi

Bülten Seçimleri

Gün Başlıyor

Gün Sonu

ETK Kuralları ve Bilgilendirme Metnikapsamında onay veriyorum.

Abone Ol

Keşfetmeye Devam et