Trump’ı öfkelendiren hamle! ‘Oval Ofis’te neler konuşuldu? Ateşkesi bitiren olayın perde arkası…

ABD Başkanı Donald Trump ile İran arasında kısa mühlet evvel varılan ateşkes ve barış çerçevesi, Hürmüz Boğazı’nda yaşanan yeni akınlarla önemli bir krize sürüklendi. İran’ın ticari gemilere yönelik füze ve insansız hava aracı hücumları sonrasında Trump idaresi askerî ve ekonomik karşılık verirken, taraflar arasındaki tansiyon tekrar sert bir savaş ihtimalini gündeme taşımış durumda…

İLK UYARI PAZAR GÜNÜ GELMİŞTİ: “TEHLİKEDESİNİZ!”

Aslında krizin birinci işareti pazar günü yaşandı. Güney rotasını kullanmaya hazırlanan ticari gemilere İranlı operatörler tarafından telsiz üzerinden ikaz gönderildi. Wall Street Journal’da yer alan haberde paylaşılan ses kayıtlarına nazaran bildiride, “Bu rota inançlı değil. Tehlikedesiniz. Füzelerimiz ve insansız hava araçlarımız size ateş etmeye hazır” sözleri kullanıldı.

Kısa müddet sonra İran güçleri üç ticari gemiye füze saldırısı düzenledi. Akına uğrayan gemiler arasında Katar’a ilişkin bir tankerin olduğu tez edildi. Geminin makine dairesinde çıkan yangın sebebiyle mürettebat tahliye edildi.

ABD DONANMASININ GİZLİ OPERASYONU

Öte yandan ABD ordusunun, çatışmaların başladığı günden itibaren Hürmüz Boğazı’ndaki ticari geçişleri korumak hedefiyle kapsamlı bir operasyon yürüttüğü de ortaya çıktı. Yetkililer, ABD Donanmasının Umman kıyılarını takip eden güney koridorunu kullanarak ticari gemilere gizlice refakat ettiğini belirtti. Yine birebir haberde yer alan bilgilerde donanma kaynaklarına nazaran bu prosedürle 125’ten fazla gemi boğazdan inançlı biçimde geçirildi.

Operasyonların büyük kısmı gece saatlerinde gerçekleştirildi. Gemilerin otomatik tanımlama sistemleri kapatılırken, bir ABD destroyeri hem gemilerin köprü üstü takımları hem de şirket operasyon merkezleriyle daima telsiz kontağı kurdu.

Ancak ABD’nin ticari gemilere sağladığı bu dayanak İran’ın yansısını çekti. Tahran idaresi, ticari gemilerin İran kıyılarına yakın kuzey rotasını kullanmalarını isterken, güney koridorunun mayınlı olduğunu öne sürdü. ABD’li yetkililere nazaran İran son haftalarda güney rotasını tercih eden ticari gemilere yönelik çok sayıda insansız hava aracı saldırısı düzenledi.

Salı günü de Hürmüz Boğazı’nın orta kesitinden geçmeye çalışan Avrupa şirketlerine ilişkin dört tankere, Devrim Muhafızları tarafından atağa uğrayabilecekleri yönünde ihtar yapıldığı ve gemilerin rotalarını değiştirmek zorunda kaldıkları bildirildi.

ATEŞKESİ BİTİREN SÜREÇ NASIL BAŞLADI? ‘OVAL OFİS’TE NELER KONUŞULDU?

Olayların fitilini ateşleyen gelişme ise Başkan Donald Trump’ın Beyaz Saray’dan Türkiye’ye hareket etmeye hazırlandığı sırada yaşandı. Yeniden Wall Street Journal’da yer alan habere göre, Dışişleri Bakanı Marco Rubio ile Savunma Bakanı Pete Hegseth başta olmak üzere üst seviye ulusal güvenlik yetkilileri Oval Ofis’e girerek İran’ın Hürmüz Boğazı’nda yeni hücumlar başlattığını Trump’a bildirdi.

Yetkililer, İran güçlerinin Hürmüz Boğazı’nın güney güzergâhını kullanan ticari gemilere gemisavar seyir füzeleri ile insansız hava araçları fırlattığını aktardı. Başkan’a verilen brifingde hücumlar sonucunda aralarında bir sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) tankerinin de bulunduğu üç ticari geminin saatler içerisinde vurulduğu tabir edildi.

Güvenlik toplantısında Trump’ın danışmanlarına, İran’ın barış muahedesine bağlı kalıp kalmadığı konusunda yoğun halde sorular yönelttiği belirtildi. Üst seviye yardımcılarıyla yaptığı kıymetlendirme sonrasında da Trump’ın İran’ın muahedeyi sürdürme konusunda samimi olmadığı sonucuna vardığı kaydedildi. Bu kıymetlendirme, Washington’un son iki haftadır sürdürdüğü diplomatik sürecin fiilen sona ermesine sebep oldu.

Sonrasında da zati Trump, Ankara’da gerçekleştirilen NATO Zirvesi kapsamında yaptığı açıklamada ateşkes sürecinin sona erdiğini açık tabirlerle lisana getirdi: “Bence bu iş bitti. Onlarla uğraşmak istemiyorum. Onlar yalancı, hilebaz ve hasta beşerler.”

TRUMP’IN ÖFKESİNİN NEDENİ ZAMANLAMA: BARIŞ ANLAŞMASININ TEMELLERİ SARSILDI

Yetkililere nazaran Trump’ın en çok reaksiyon gösterdiği mevzu hücumların zamanlaması oldu. İran tarafı daha evvel, şubat ayında ABD operasyonunda hayatını kaybeden İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in cenaze merasimi sebebiyle müzakerelere bir hafta ara verileceğini bildirmişti. Lakin Trump, Ankara’da yaptığı açıklamada, “Bunun yerine gemilere roket atmaya başladılar” diyerek İran’ın diplomatik süreci berbata kullandığını savundu.

Böylelikle gelinen noktada görünen o ki, İran’ın taarruzları Trump’ın sırf iki hafta evvel Fransa’daki Versay Sarayı’nda imzaladığı ateşkes ve barış çerçevesini fiilen geçersiz hale getirdi diyebiliriz. Trump, İran’ın petrol satış lisansını iptal ederken, salı ve çarşamba günleri Hürmüz Boğazı etrafındaki İran gayelerine yönelik çok sayıda hava saldırısı düzenlenmesi talimatını verdi.

Taraflar arasındaki tansiyon sırf Washington ve Tahran’ı değil milletlerarası kamuoyunu da alarma geçirmiş durumda. Pek çok önder, Trump’ın son açıklamalarının tam kapsamlı bir savaşa mı işaret ettiği yoksa müzakereler öncesinde baskıyı artırmaya yönelik süreksiz bir atılım mi olduğu konusunda değerlendirmelerde bulunuyor. Körfez ülkeleri de muhtemel yeni misillemelere karşı hazırlıklarını artırırken güç piyasaları da yeni bir ekonomik şok ihtimaline odaklandı.

ABD Başkan Yardımcısı JD Vance de Milwaukee’de yaptığı konuşmada İran’a yönelik sert ileti verdi. Vance, “Anlaşma çok kolay. Şayet gemilere ateş ederlerse onları yerle bir edeceğiz” sözlerini kullandı.

“BU BİR ANLAMDA ‘VARMIŞ GİBİ’ GÖRÜNEN ANLAŞMAYDI”

Hürmüz Boğazı’ndaki hücumlar ve ABD’nin askerî karşılığı, ABD-İran arasında tekrar geniş çaplı bir savaşa dönüşme riski taşıyor mu? Bu krizin denetimden çıkmasını engelleyecek diplomatik kanallar hâlâ açık mı?

İstanbul Aydın Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Hazar Vural, anlaşmanın başından itibaren kalıcı bir ateşkese dönüşmesi konusunda önemli soru işaretleri taşıdığını söyledi.

Mutabakatın uzun vadeli dayanıklılığı konusunda kuşkuların bulunduğunu belirten Dr. Vural, “Geçtiğimiz ay imzalanan mutabakat, maddeleri üzerinden konuşulduğunda en fazla ne kadar müddet hayatta kalabileceği önemli halde tartışılıyordu. 60 gün sonrasında daha düzgün bir düzeye gelip gelmeyeceği konusunda daima kuşkular vardı. Özellikle İran’ın kazanımlarının fazla olduğu noktasında tartışılan bu mutabakatın, birçok risk sebebiyle kalıcı bir ateşkes ya da barışla taçlanmama ihtimali çok yüksekti” dedi.

Zaten İran kamuoyunda savaşın sona ermediği yönünde bir algı bulunduğunu da savunan Dr. Vural, “İran toplumu savaşın şimdi bitmediği noktasında hemfikir. Zira ABD’nin İran’da stratejik ve siyasi amaçlarına ulaşamadığı net. Bilhassa Hürmüz’de aylarca kilitlenip İran’ı yenememesi değerli bir gerçeklik. Öte yandan ABD cephesinden pek çok isim de bu muahedede ABD’nin bir kazanımı olmadığını lisana getirmişti” tabirlerini kullandı.

Ancak savaş devirlerinde diplomasi kanallarının büsbütün kapanmadığını da vurgulayan Dr. Vural, şöyle devam etti:

“Savaşlarda tarafların vakit zaman diplomatik faaliyetlere muhtaçlık duyduğu bir gerçeklik. Çatışmalar sürerken bile müzakere yolları açık tutulmak zorunda. Ayrıyeten ABD’deki siyasi takvim de kıymetli. Seçimlere az bir mühlet kaldı. Ancak şunun altını çizmekte yarar var: Bu bir manada ‘varmış üzere görünen’ bir mutabakattı. Geniş çaplı bir savaşa dönüşme riskini geçen aydan beri taşıyordu. Şimdi İran’da can kayıplarının da olduğu hücumlar gerçekleşti. Ancak diplomatik kanalların hiçbir vakit kapanma lüksü yok. İran açısından bu aslında hiçbir vakit mümkün değil.”

“YAŞANAN GELİŞMELERİN ARKA PLANINDA FARKLI AKTÖRLER VAR”

Güvenlik ve Terör Uzmanı Emekli İstihbarat Albayı Coşkun Başbuğ da diplomatik kanalların hâlâ açık olduğunu belirterek yaşanan gelişmelerin arka planında farklı aktörlerin tesirli olabileceğini savundu.

Başbuğ, sürecin İsrail kaynaklı bir atılımla sabote edilmeye çalışıldığı görüşünü lisana getirerek, “Bunun İsrail’in oyunu olduğunu düşünüyorum. İsrail, ABD’yi Türkiye’ye karşı uçakta durduramadı. Trump da İsrail’i giderek daha fazla dışladı. Netanyahu idaresi İran’daki kollarını harekete geçirdi. Ateşkesi bozmaya çalışıyor, ABD’yi buradan dizayn etmeye çalışıyor” tabirlerini kullandı.

Ancak Trump’ın gelişmelerin arka planını gördüğünü savunan Başbuğ, ABD idaresinin bundan sonraki süreçte daha denetimli hareket edeceğini belirtti. Başbuğ, “Trump aslında bu oyunu görüyor. Hücumlardan sonra büyük ihtimalle tansiyon düşer. ‘Biz gerekeni yaptık, bundan sonra karar İran’da’ halinde açıklamalar gelir. Şayet İran karşılık vermeye devam ederse daha ağır karşılık veririz bildirisi verilir. Lakin sonrasında süreç tekrar ateşkese yanlışsız yönlenir” diye konuştu.

KÖRFEZ’İ VE ENERJİ PİYASALARINI BEKLEYEN RİSK NE?

Bu noktada akla gelen en kıymetli sorulardan biri de şu: Trump idaresinin ateşkes çerçevesini sona erdirme kararı ve İran’a yönelik yeni yaptırım/askerî adımlar, bölgedeki güç istikrarlarını ve bilhassa Körfez ülkeleri ile güç piyasalarını nasıl tesirler?

Dr. Hazar Vural, “Bu durum piyasaları da dalgalandıracak, ki bu olmaya da başladı. Hem petrol hem de global tesir yaratacak güç ve öteki piyasalar olumsuz manada etkilenecektir. Bilhassa karşılıklı misillemeler bölgedeki ülkeler açısından yeni güvenlik riskleri oluşturuyor. Kuveyt ve Bahreyn üzere Körfez Arap devletlerinin de süratli formda gaye alınması, bu ülkelerin güvenliği açısından riskli” ifadelerini kullandı.

Hürmüz Boğazı’nın tekrar çatışmaların merkezine yerleştiğini de belirten Dr. Vural, İran’ın bu bölgeyi stratejik bir öge olarak kullandığını savundu. Vural, “Trump’ın bu savaşı başlatırken sürecin İran’ın stratejik atağıyla Hürmüz’de düğümlenmesi, Hürmüz’ün savaşın simgesi haline gelmesi dikkat cazibeli. İran’ın yeniden tıpkı kartı kullanarak Hürmüz’ü öne çıkarıyor. Körfez ülkeleri uzun mühlet bu inançsız ortama dayanamayacağı için ABD üzerinde hem bölgesel hem global bir baskı oluşturmayı amaçlıyor” formunda konuştu.

ATEŞKESİN ZAYIF NOKTALARI ORTAYA ÇIKTI

Gelinen bu süreç taraflar arasında imzalanan süreksiz barış mutabakatının kıymetli eksikliklerini de gözler önüne sermiş oldu. Zira muahede, ticari gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan inançlı geçişini öngörmesine karşın, deniz trafiğinin kim tarafından denetim edileceği, nasıl koordine edileceği ve güvenliğin hangi tarafça sağlanacağı konusunda net kararlar içermiyordu.

Coşkun Başbuğ, muahedede kimi kritik ayrıntıların yer almadığını lakin buna karşın sürecin devam ettirilme ihtimalinin bulunduğunu savundu:

“Evet, muahedede değerli ayrıntılar yoktu. Olağanda bu kadar ayrıntının olması gerekirdi. Lakin yeniden de mutabakat berbat sayılmaz. Süreci bozan, İran’ın içindeki ve İsrail ile iş birliğinde olan paralel kanadı. Bir mazerete muhtaçlık vardı. Onlar da bu noktadan yürümek istedi. Muahede tekrar de bir halde devam ettirilecek üzere duruyor. Sorun İran’ın içindeki İsrail’e çalışan yapıda…”

Dr. Hazar Vural ise İran’ın sırf mevcut çatışmanın sona ermesini değil, gelecekte benzeri bir atağın yaşanmasını engelleyecek memleketler arası bir teminat arayışında olduğunu söyledi:

“İran burada kendisine bir daha savaş açılmama garantisi içeren milletlerarası bir sistem ya da yapı arayışında. Mevcut sistem hâlâ Birleşmiş Milletler (BM) merkezli. Hatta İran bu son taarruzların akabinde BM daimi temsilcisi üzerinden süratli formda başvurdu ve yaşananları açıkça bir ihlal olarak nitelendirdi. Öte yandan yalnızca ABD ve İran’ın değil, Körfez ülkelerinin de sürece ait beklentileri var. Bunun için taraflar arasındaki güvensizliğin aşılması ve net bir global iradenin ortaya konulması gerekiyor.”

Dr. Vural, muhtemel bir itimat düzeneğinin farklı ülkelerin iştirakiyle oluşturulabileceğini belirterek, “İran ile alakaları güzel olan devletler bu sürece dahil olabilir. Rusya, Çin ve Türkiye’nin de bu noktada değerli gayretleri olduğunu biliyoruz. Sonuçta global bir itimat düzeneğine muhtaçlık var” tabirlerini kullandı.