‘Türkiye’nin stratejik kıymeti artabilir’

Geçen haftanın gündeminde yüzerek Ceuta’ya giden yaklaşık 60 bin göçmen vardı. Bu kitlesel hareketin sebepleri olarak Fas’taki ekonomik badireler, genç işsizliği, Avrupa’ya ulaşma dileği, kaçakçı ağlarının faaliyetleri ve sosyal medyada yayılan ‘sınırların açıldığı’ yönündeki yanlış bilgiler gösterildi. Göçmenler geri döndü ancak tartışmalar devam ediyor. Bu hususta öne çıkan konuları İstanbul Bilgi Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Tuğçe Erçetin ve ORSAM (Ortadoğu Araştırmaları Merkezi) Kuzey ve Doğu Afrika Koordinatörü Dr. Kaan Devecioğlu’yla konuştuk.

‘Fas’ta genç işsizliği yüzde 40 civarında’

◊ 31 Temmuz’da yaşanan hakikaten bir göç krizi miydi?

Ceuta, İspanya’nın Kuzey Afrika’daki ‘toprağı’. Evvel 1415’te Portekiz, sonra da 1580’de İspanya denetimine giren bir yerleşim. Ceuta’yla daha doğusundaki Melilla, Avrupa Birliği’nin Afrika kıtasındaki tek kara hududu. Bu iki yerleşimi Fas ‘işgal altındaki topraklar’ olarak tanımlıyor. Daha evvel de bu iki yere emsal göç hareketleri yaşanmıştı. Bugün bunun yalnızca bir göç krizi olup olmadığına yakın geçmişteki bir olayı hatırlayarak bakabiliriz. 2021’de Fas’a karşı bağımsızlık gayreti yürüten Batı Sahra’daki Polisario Cephesi’nin lideri İbrahim Gali’nin İspanya’da COVID-19 tedavisi görmesine müsaade verilmesi, İspanya ve Fas arasında tansiyon yaratmıştı. Fas’tan Ceuta’ya o dönemki göç hareketini Fas’ın organize ettiği gündeme gelmişti. Bugün 70’in üzerinde vefat yaşandı, o gün de onlarca hayat yitmişti. Son olayda görünen ana hedef daha uygun ekonomik şartlar, fakir kümelerin ‘İspanya toprağına’ ulaşma gayesi. Fas’ta genç işsizliği yüzde 40’lar civarında. Lakin yaşananların yalnızca bir göç krizi mi yoksa arkasında kimi ülkelerin olduğu; öteki niyetleri, iletileri olan bir durum mu yaşandığı tartışmaları son derece önemli.
(Dr. Tuğçe Erçetin)

‘Spekülasyon seviyesinde kalıyor’

◊ Krizin Fas üzerinden ve İsrail’in dayanağıyla yürütüldüğüne ait tezler konusunda ne düşünüyorsunuz?

Fas’la İsrail arasında 2020 yılı sonrasında savunma, istihbarat ve teknoloji alanlarında gelişen ilgiler, ABD’nin Fas’ın Batı Sahra üzerindeki egemenlik savını tanıması ve İspanya’nın Gazze savaşı sonrasında İsrail’e karşı daha eleştirel bir çizgi benimsemesi, olayların daha geniş bir jeopolitik senaryo içinde yorumlanmasına yol açıyor. Ayrıyeten 2021’de Fas-İspanya tansiyonu sırasında binlerce kişinin kısa müddette Ceuta’ya geçmesi, göçün devletlerarası pazarlıkta dolaylı bir baskı aracı olarak kullanılabileceğini göstermişti. Lakin siyasi bağlamın bu türlü bir ihtimali akla getirmesi, İsrail’in direkt rol aldığı tezini kanıtlamaz. Bugün için daha ihtiyatlı değerlendirmenin, Fas’ın hudut idaresindeki tavrının ve müdahale suratının sorgulanabileceği, ama İsrail dayanaklı organize bir operasyon savının spekülasyon seviyesinde kaldığı yönünde olduğunu söyleyebilirim.
(Dr. Kaan Devecioğlu)

‘Sınırlarında sert tedbirler alma niyetindeler’

◊ Avrupa Birliği’nin hudut siyaseti sertleşir mi?

Avrupa’da giderek yükselen aşırı sağ hatta onlara uyan kimi merkezdeki partiler, göçmenleri kendi sonlarının dışında tutmak için, geçiş ülkelerine başta maddi takviye, değişik mevzularda daha fazla mutabakat yapma hazırlığındalar. Kendi hudutlarında da daha sert tedbirler almak niyetindeler. İki ay evvel yürürlüğe giren GEAS olarak kısaltılan Ortak Avrupa İltica Sistemi’yle birlik hudutları dışında bilhassa Afganistan, Suriye üzere ülkelerden gelenler için hudut bölgelerinde hızlandırılmış inceleme süreçleri başlatıldı. Geçen salı günü Ceuta’da yaşananlarla ilgili toplanan AB içişleri bakanları buluşmasının akabinde yeni bir aksiyon planından bahsediliyor. Göçmenlerin geldikleri ya da geçiş yaptıkları ülkelerle işbirliğinin artırılması en değerli madde olarak öne çıkıyor. Bir öbür vurgu da sosyal medyadaki dezenformasyonun vaktinde tespitine dair çalışma kararı. Ayrıyeten Avrupa Sınır ve Sahil Güvenlik Ajansı (Frontex) aracılığıyla dış hudut müdafaasının artırılması yolunda da adım atılması kararı alındı. Frontex’in göçmen ve mültecilere yönelik geri itme-pushback uygulamaları sırasında insan hakları ihlalleriyle gündeme geldiğini de not etmek gerekir. (Dr. Tuğçe Erçetin)

‘Daha fazla göç idaresi sorumluluğu…’

◊ Türkiye’nin göç idaresindeki rolü nasıl etkilenir?

Bu durumun Türkiye’nin AB açısından değerini azaltmayacağı, aksine artırabileceği görüşündeyim. AB’nin Kuzey Afrika’da Fas, Tunus, Mısır ve Libya’yla kurmaya çalıştığı göç iştiraklerinin benzerinin Türkiye’yle de kurulması güçlü biçimde gündeme gelebilir. Lakin Türkiye açısından temel sıkıntı, göç işbirliğinin sırf ‘Avrupa’nın hudut bekçiliği’ çerçevesine indirgenmemesi. İşbirliğinin mali yük paylaşımı, yasal göç kanalları, istekli geri dönüş, kaynak ülkelerde kalkınma, insan kaçakçılığıyla uğraş ve mültecilerin temel haklarının korunması boyutlarını da içermesi gerekiyor. İkinci olarak, Batı Akdeniz ve Atlantik rotalarının daha sıkı denetlenmesi göç akımlarının durması manasına gelmez. Bir rota kapandığında yahut riskli hale geldiğinde kaçakçı ağları alternatif güzergâhlara yönelir. Fas-İspanya sınırının sıkı denetim altına alınması, Sahraaltı Afrika’dan gelen  hareketliliklerin Libya-Orta Akdeniz çizgisine, Mısır ve Doğu Akdeniz güzergâhlarına yahut Balkan rotasına kaymasına yol açabilir. Ceuta kriziyle Türkiye için iki tablo ortaya çıkıyor: AB’nin hudut güvenliğini dışsallaştırma siyaseti Türkiye’nin pazarlık pahasını artırabilir. Başka taraftan bu durum Türkiye’nin daha fazla göç idaresi sorumluluğu yüklenmesi riskini beraberinde getirebilir.
(Dr. Kaan Devecioğlu)

‘Popülist liderliğin siyasi hesaplaşması…’

◊ Olay, Avrupa aşırı sağı için bir propaganda gerecine mi dönüştü? Trump da ABD halkına yönelik “Seçimlerde Cumhuriyetçileri seçmezseniz benzerini yaşarsınız” yönünde birtakım açıklamalar yaptı…

Bu tıp krizler göç siyasetlerini yalnızca güvenlik seviyesinde değil, siyasal telaffuz ve seçmen davranışı üzerinden de etkiliyor. Ceuta’daki imgeler, aşırı sağ ve göç zıddı hareketlere göçü bir insani hareketlilikten çok ‘istila’, ‘sınırların çöküşü’ yahut ‘devlet egemenliğine tehdit’ formunda sunma imkânı verdiğini söyleyebiliriz. Trump’a atfedilen açıklamaları da bu global siyasal bağlantı biçiminin modülü olarak görmek gerekir. Burada gerçek bir göç hareketliliğinin sebeplerini açıklamaktan çok, Avrupa’daki kriz imgelerinin Amerikan iç siyasetinde seçmeni harekete geçirmek gayesiyle kullanılmasının kelam konusu olduğu görüşündeyim. (Dr. Kaan Devecioğlu)

Ceuta’da yaşananlara İtalya’daki sağcı Meloni (Giorgia Meloni) hükümetinden gelen reaksiyon en öne çıkandı. Bir yandan partisi, Ceuta sokaklarındaki göçmen fotoğraflarını sosyal medyadan paylaşarak ‘Solun örnek aldığı Sánchez (İspanya Başbakanı Pedro Sánchez) modeli böyle’ derken başka yandan Meloni güvenlik gerekçesiyle İtalya’yla İspanya arasındaki Schengen düzenlemesini askıya aldı. Bu daha çok iç kamuoyuna verilen ‘Güvenlik konusunu biz sağlarız’ bildirisiydi aslında. İmajlar yalnızca İtalya’da değil Avrupa Birliği içinde de siyasi tartışmalara yol açtı. Aslında son devirde ana siyasetlerde farklı çizgi izleyen Sánchez’e karşı bir yıpratma kampanyasına da döndü bu iş. Gazze soykırımında sessiz kalan başka Avrupa ülkelerinden farklılaşıp reaksiyon veren, İran savaşına karşı çıkan ve göçmenlere yeniden başkalarından farklı yasal statüler sağlayan bir başkan olarak ahlaki üstünlüğü elinde tutuyordu Pedro Sánchez. Avrupa’daki sağ partiler bilhassa göç konusunda onu uzun müddettir eleştiriyordu. Ceuta’da yaşananların bir kısmını da göç, savaş zıtlığı üzere bahislerde farklı, daha hümanist tutum alabilen bir öndere karşı, şu an dünya tertibinde daha çok sesi çıkan bir sağ popülist liderliğin ‘siyasi hesaplaşması olarak da okumak’ mümkün. (Dr. Tuğçe Erçetin)