‘Tek bir yiyeceği suçlamak yerine beslenmenin bütününe bakmalıyız’

Diyabetin görülme sıklığı yanlış beslenme ve hareketsizlik üzere sebeplerle süratle artıyor. Prediyabet evresinde gerçek adımları atmaksa kritik. İstanbul Florence Nightingale Hastanesi’nden endokrinoloji, diyabet ve metabolizma hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Ela Temeloğlu ve Liv Hospital Ulus endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Demet Yetkin bilinmesi gerekenleri anlattı.

Diyabet nedir?

Diyabet, kandaki şekerin, yani glikozun olağanın üzerinde seyrettiği kronik bir hastalıktır. Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi, pankreasta insülin üreten hücrelere ziyan verir ve önemli insülin eksikliği gelişir. Bu bireylerin ömürlerini sürdürebilmeleri için insülin kullanmaları gerekir. Tip 2 diyabetteyse bedenin insüline cevabı azalır; vakitle pankreas gereksinimi karşılayacak kadar insülin üretemez. (Demet Yetkin)

Sayılar ne söylüyor?

◊ Uluslararası Diyabet Federasyonu’nun (IDF) 2025’te yayımladığı Diyabet Atlası’ndaki 2024 varsayımlarına nazaran Türkiye, Avrupa bölgesinde hem diyabetli yetişkin sayısında hem de diyabet sıklığında birinci sırada. IDF’nin 2025 Diyabet Atlası’ndaki bilgilere nazaran, 2024 yılında Türkiye’de 20-79 yaş arasında yaklaşık 9,6 milyon kişinin diyabetle yaşadığı iddia ediliyor. Bu sayı sırf şimdi teşhis almamış olanları da
kapsıyor. (Demet Yetkin)

◊Türkiye’de diyabetli yetişkin sayısının 2050 yılına kadar 14,1 milyona ulaşacağı öngörülmektedir. (Ela Temeloğlu)

Beslenmenin tesiri…

Uzman görüşlerine nazaran günlük kalori alımının en fazla yüzde 30-35’inin karbonhidratlardan gelmesi gerekirken, soframızda lif içeriği düşük beyaz ekmek, pirinç pilavı, börek ve şerbetli tatlıların yükte olması pankreası daima yüksek dozda insülin üretmeye zorlar. Ayrıyeten hazır besine erişimin kolaylaşması, ambalajlı eser tüketimi ve gece geç saatlerde yemek yeme alışkanlığı insülin direncini kalıcı hale getirir. Türk mutfağının vazgeçilmezi hamurişleri ve tatlılar yüksek oranda rafine karbonhidrat içerdiğinden insülin salım istikrarını direkt bozar, tokluk düzeneğini baskılayarak bir sonraki öğünde daha fazla yeme gereksinimi doğurur ve obezite üzerinden diyabet riskini tetikler. (Ela Temeloğlu)

◊Türkiye’de son 30 yıldaki diyabet artışının ne kadarının hangi beslenme değişikliğinden kaynaklandığını kesin bir yüzdeyle söyleyemeyiz. Lakin korunma açısından yönümüz muhakkak: Sebzeyi, kuru baklagilleri ve tam tahılları artırmak; şekerli içecekleri ve fazla güç içeren atıştırmalıkları azaltmak. Değerli olan sürdürülebilir bir beslenme nizamı kurmak. Hamurişleri sık ve büyük porsiyonlarda tüketildiğinde, bilhassa beyaz un, yağ ve şeker içeriği yüksekse, fazla güç alımını kolaylaştırabilir. Fakat tek bir yiyeceği suçlamak yerine beslenmenin bütününe bakmalıyız. (Demet Yetkin)

Hareket önemli 

◊Hareket ettiğimizde kasların şeker kullanımı artar ve insülin daha tesirli çalışır. Araştırmaların birlikte değerlendirildiği geniş bir tahlilde, haftada yaklaşık 150 dakika orta şiddette fizikî aktivite yapanlarda tip 2 diyabet gelişme riski, hareketsiz şahıslara nazaran yaklaşık yüzde 26 daha düşük bulundu. (Demet Yetkin)

Uyku ve gerilim faktörü

◊Yetersiz uyku, insülinin tesirini azaltabilir. Denetimli bir araştırmada, bayanların uyku mühletinin altı hafta boyunca gecede yaklaşık 1,5 saat azaltılması, kilo değişiminden bağımsız olarak insülin hassaslığını bozdu. Bu, uykunun metabolizma için ehemmiyetini gösteriyor; tek başına bu çalışma, az uyuyan herkesin diyabet olacağını söylemez. Kronik gerilim sırasında kortizol ve adrenalin üzere hormonların tesiriyle karaciğerin kana verdiği şeker artabilir. (Demet Yetkin)

‘Süreci aksine çevirmek mümkün’

◊Gizli şeker evresinde yapılacak hayat üslubu müdahaleleriyle süreci bilakis çevirmek mümkün. Pankreasın insülin üreten rezervleri tükenmemişken beden yükünün yüzde 7 ila yüzde 10’unun verilmesi, rafine un ve şekerin diyetten çıkarılması ve haftada en az 150 dakikalık sistemli idman programının benimsenmesi, prediyabetin tip 2 diyabete ilerleme riskini yaklaşık yüzde 60 oranında azaltarak kan pahalarını olağan aralığa döndürebilmektedir. (Ela Temeloğlu)

‘Yeni kuşak ilaçlar tedavide öne çıkıyor’

◊Son periyotta yaşanan gelişmeler, hem kan şekeri denetimini kolaylaştırmış hem de hastalığın hayati organlara verdiği hasarı önlemede yeni bir çağ başlatmıştır. Bilhassa tokluk hissini artırarak bariz kilo kaybı sağlayan ve kalple böbrekleri koruyan GLP-1 reseptör agonistleri ve SGLT2 inhibitörleri üzere yeni jenerasyon ilaçlar tedavide öne çıkmaktadır. Daima glikoz takip sensörleri (CGM), insülin dozunu otomatik ayarlayan yapay pankreas sistemleri ve ileri evre obezite hastalarında tam remisyon sağlayabilen metabolik cerrahi uygulamaları da hastaların hayat kalitesini bariz biçimde yükseltmiştir. (Ela Temeloğlu)