Sanal medya devlerine karşı tarihi dava! ‘Kullanıcıların iradesi manipüle ediliyor’

ABD’deki Meta davasının akabinde Facebook, Instagram, TikTok ve YouTube bu kere Portekiz’de mahkemelik oldu. Portekizli dijital haklar grubu D3’ün Başkanı Ricardo Lafuente, davanın temelinde platformların kullanıcıları bağımlı hale getiren dizaynlarının bulunduğunu söyledi.

Lafuente, CNN Türk’ten Serdar Korucu’nun sorularını yanıtladı. Büyük sosyal medya platformlarının ortak özelliğinin “bağımlılık” olduğunu belirten Lafuente, şirketlerin kullanıcıların dikkatini çekmek ve onları platformlarda daha uzun mühlet tutmak için manipülatif formüller kullandığını savundu.

“Bağımlılık yapan tasarım tekniklerini kullanıyorlar. Yani insanları manipüle ederek dikkatlerini çekiyorlar ve onları uygulama içinde tutuyorlar. Böylelikle daha fazla reklam almaya çalışıyorlar. Bunlar adil olmayan, aldatıcı teknikler. Hem biz yetişkinlerin hem de çocuklarımızın kişisel kararlarını ortadan kaldırıyor. Ana maksadımız, Avrupa’da bir yasal emsal oluşturmak. Bu davayla platformların etkilenen bireylere tazminat ödemesini sağlamak ve sonunda bu şirketleri aldatıcı taktikler kullanmaktan caydırmak ve buna karşı düzenekler kurmak. Temel olarak maksadımız bu.”

ŞİRKET İÇİ BELGELER DAVALARI TETİKLEDİ

Lafuente, ABD’deki davalarda ortaya çıkan şirket içi dokümanların ve çalışanların platformların çocuklar üzerindeki zararlarına ait ihtarlarının yeni dava süreçlerinin önünü açtığını söyledi. Şirketlerin sosyal medyanın bağımlılık yaratan özelliklerini bildiğini ve bunları teşvik ettiğini öne süren Lafuente, şöyle konuştu:

“Bundan artık kimsenin kuşkusu yok. Bunu ihbarcılar ve ortaya çıkan şirket içi evraklar aracılığıyla biliyoruz. Ve bu dokümanların öbür davaları da başlatmasını umuyoruz.”

“KARANLIK TASARIM” KULLANICININ İRADESİNİ HEDEFLİYOR

Lafuente, sosyal medya platformlarında kullanılan “karanlık tasarım kalıpları”nın kullanıcıların tercihlerini etkilediğini söyledi. Bu usullerin, kişinin kendi kararını vermesini zorlaştırdığını belirten Lafuente, sonsuz kaydırma ve otomatik oynatma özelliklerini örnek gösterdi.

“Bu kalıplar sanal medyada gördüğümüz arayüz tasarım taktikleridir. Bu, kullanıcıyı, kullanıcının kendisinin değil, sanal medya şirketinin istediği formda yönlendirir.”

Lafuente, YouTube’daki otomatik oynatma özelliğinin bu sisteme örnek olduğunu belirterek, algoritmik tekliflerin kullanıcıları başlangıçta izlemeyi planlamadıkları içeriklere yönlendirdiğini söz etti.

“Algoritmik teklifler, insanları bakmayı seçmedikleri içeriklere de yönlendiriyor. İrade sizinmiş üzere görünüyor ancak değil. Uydurma bir irade yaratıyor.”

Instagram’daki algoritma tercihlerini de örnek gösteren Lafuente, kullanıcıların algoritmik sistemi devre dışı bırakmak için her girişte tekrar seçim yapmasının gerektiğini, bunun da pratikte tercih edilmediğini söyledi.

SOSYAL MEDYAYI KUMAR MAKİNELERİNE BENZETTİ

Lafuente, sosyal medya platformlarının kullanıcı davranışlarını şekillendiren dizaynlarını kumar makinelerinde kullanılan metotlara benzetti. Platformların kullanıcıların iradesini manipüle ettiğini savunan Lafuente, sosyal medyanın da kumar dalı üzere sıkı halde denetlenmesi gerektiğini söyledi.

“Kumar makineleri de durumu tahlil etme ve buna dayalı kararlar verme konusundaki irademizi manipüle eder. Kumarhanelerde bunu görürsünüz. Kendi çıkarlarınıza karşıt da olsa içinden çıkamazsınız ve oynamaya devam etmek istersiniz. Zira bunun için tasarlanmışlardır.”

Lafuente, sosyal medya şirketlerinin de kullanıcıları platformlarda tutmak için benzeri bir denetim sistemi oluşturduğunu öne sürdü.

“İradeniz elinizden alınır, kendinizi mahvediyor olsanız bile… Kumarhaneler için “Kasa her vakit kazanır” denmesinin nedeni de budur. Zira kumarhaneyi işleten kurum ortamı denetim eder. Sanal medya platformlarında da durum tıpkı. Tüm denetiminiz onların eline geçer.”

Lafuente, sosyal medya platformlarının kendi kurallarını belirlemesine müsaade verilmemesi gerektiğini vurguladı.

“İşte bu yüzden kumarhaneler sıkı biçimde denetlenir. Sanal medya platformlarının da kumar üzere denetlenmesi gerekir. Kuralları tek başına platformların belirlemesine müsaade verilmemesi lazım. Zira bu durum herkes için tehlike yaratıyor.”

“BİLDİRİMLERİN SÜREKLİ GELMESİ TESADÜF DEĞİL”

Telefonlara gelen sosyal medya bildirimlerinin kullanıcıların dikkatini dağıttığını belirten Lafuente, platformların sadece haber ve gelişmelerin takip edildiği mecralar olarak görülmesinin yanlış olduğunu söyledi.

“Sanal medya güya yalnızca haberleri, gelişmeleri takip ettiğimiz bir mecraymış üzere gösteriliyor lakin bu gerçek değil. Bu bir yanılsama. Sanal medyanın maksadı açık. İrademizi ele geçirmek.”

Lafuente, şirketlerin kullanıcıları platformlarda daha uzun müddet tutarak kârlarını artırmayı hedeflediğini savundu ve bildirimlerin rolüne dikkat çekti:

“Sanal medya şirketlerinin isteği insanları bu platformların içine hapsetmek ve karlarını artırmak. İşte o bildirimlerin yasal bir zorunlulukla kaldırılmadıkları sürece devamlı gelmesinin sebebi bu.”

“EBEVEYNLER ŞİRKETLERİN KARŞISINDA SAVUNMASIZ”

Lafuente, çocukların sosyal medya kullanımında sorumluluğun sadece ailelere yüklenmesini eleştirdi. Ebeveynlerin, çocukların dikkatini çekmek için çalışan büyük gruplarla çaba etmek zorunda kaldığını belirten Lafuente, bu durumun adil olmadığını söyledi.

“Ebeveynler; yüksek fiyatlarla çalışan ve tek maksatları çocukların dikkatini çekmek olan dizayncılar, teknoloji uzmanları ve psikologlardan oluşan bir orduya karşı.”

Ebeveynlerin yoğun çalışma hayatı ve günlük sorumlulukları sebebiyle bu çabada zorlandığını belirten Lafuente, şirketlerin sorumluluğunun göz ardı edildiğini savundu.

“Bir anne babadan, denetim uygulaması kullanmasını beklemek ya da dijital okuryazarlık programlarına katılmasını istemek haksızlık. Böylelikle şirketlerin sorumluluğu gözden kaçırılıyor. Kabahat ebeveynlere yüklenince şirketler kendini aklamış oluyor.”

Lafuente, sosyal medya şirketlerinin çocukların korunması konusunda ailelere daha fazla sorumluluk yüklemesinin kabul edilemez olduğunu söyledi.

“Muazzam kaynaklara sahip şirketler çok güçlü bir biçimde saldırıyor ve anne babaların tek başlarına bu çabayı kazanma talihi yok. Üstelik bu çaba bir defa değil. Çocuklu her konutta her gün yaşanıyor.”

ÇOCUKLARIN MARUZ KALDIĞI RİSKLERE DİKKAT ÇEKTİ

Lafuente, Meta çatısı altındaki Instagram, Facebook ve WhatsApp üzerinden yayıldığını söylediği cinsel istismar ağlarına da dikkat çekti. Çocukları amaç alan kümelerin sosyal medya platformlarında faaliyet gösterdiğini belirten Lafuente, Roblox’u da örnek gösterdi.

“Son yıllarda sanal medya üstünden yayılan cinsel istismar ağlarını görüyoruz. Çocukları tuzağa düşürmeye çalışan kümeler neredeyse açıkça faaliyet gösteriyor.”

Roblox’un çocuklara yönelik bir platform olmasına karşın uzun mühlet kâfi müdafaa düzeneklerine sahip olmadığını savunan Lafuente, davaların akabinde birtakım değişikliklerin yaşandığını söyledi.

“Çocuklar için tasarlanmış bir platform olmasına karşın yakın vakte kadar hiçbir muhafaza düzeneği yoktu. “Tanımadığım bireylerin çocuğumla irtibata geçmesini istemiyorum” halinde bir ayara sahip değildi. Uzun vakit çocuklar savunmasız kaldı. Roblox’a karşı davalar açılınca durum değişti. Bu etapta mahkemelerin tesirini görüyorsunuz.”

“YAŞ SINIRI SORUNU ÇÖZMEZ”

Lafuente, sosyal medya bağımlılığının sadece çocuklara yönelik yaş sonlarıyla çözülemeyeceğini savundu. Asıl gayenin kullanıcı davranışlarını etkileyen dizaynlar ve bunları geliştiren şirketler olması gerektiğini söyledi.

“Artık şu açık olmalı. Bizim tercih ettiğimiz yaklaşım sorunun kaynağına inmek. Sorunun kaynağı çocuklar, yetişkinler ya da yaşlılar değil. Bu durumu yaratan şirketler.”

Yaş doğrulama sistemlerinin şirketlerin bağımlılık yaratan dizaynlarını kullanmaya devam etmesine imkan sağlayabileceğini belirten Lafuente, tahlilin platformların çalışma biçimini değiştirmek olduğunu tabir etti.

“Çünkü bu, onların bağımlılık yaratan uygulamalara, yani sonsuz kaydırma ya da otomatik oynatma üzere karanlık dizaynlara devam edebilecekleri manasına geliyor. Bunlar yalnızca çocukları etkilemiyor ki…”

Lafuente, sosyal medya kullanımından kaynaklanan meselelerle çabayı trafik güvenliği tedbirlerine benzetti.

“Eğer bir kentte, muhakkak bir caddede çok sayıda ölümlü kaza yaşanıyorsa, tahlil o yolu insanlara kapatmak değildir. Caydırıcı ögeler oluşturursunuz. Araçların yavaşlamasını sağlayan sürat kesiciler koyarsınız. Trafik ışıkları yerleştirirsiniz. İşte burada savunduğumuz tam olarak bu. Şirketleri durdurmamız gerekiyor.”

“BU SİZİN SUÇUNUZ DEĞİL”

Lafuente, sosyal medya kullanımının şahısta oluşturduğu olumsuz tesirlerin kullanıcıların şahsî başarısızlığı olarak görülmemesi gerektiğini söyledi. Şirketlerin geliştirdiği dizaynların kullanıcı davranışları üzerinde tesirli olduğunu savunan Lafuente, bilhassa ebeveynlerin suçlanmasına karşı çıktı.

“Eğer telefonunuza çok baktığınız için kendinizi berbat hissediyor ve geceleri denetimi kaybettiğiniz için depresif bir ruh haline bürünüyorsanız, bu sizin kabahatiniz değil. Çocuğunuz dikkatini toplayamıyor ve okulda sıkıntılar yaşıyorsa, bu ne ebeveynlerin ne de çocukların suçu.”

D3 Başkanı, sorumluluğun şirketlerde olduğunu savunarak milletlerarası dayanışma daveti yaptı.

“Ortada hatalı olan bir kesim var o da şirketler. Bence dünyanın dört bir yanında dayanışmaya gereksinim var zira hepimiz tıpkı problemle boğuşuyoruz.”

Lafuente son olarak, kullanıcıların teknolojiyi denetim ettiği bir internet ortamının tekrar kurulması gerektiğini belirterek şu sözleri kullandı:

“Benim çağrım, bizleri cihazlarımıza köle etmeyen bir interneti geri kazanmak için herkesin harekete geçmesi. Zira sanal medya şirketleri hepimizi tehdit ediyor.”