Safranın bilinmeyen 7 tesiri: Kilo denetiminden uykuya kadar şaşırtan yararlar

Safran, binlerce yıldır hem mutfakta hem de klâsik tıpta kullanılan en değerli baharatlardan biri. Altın sarısı rengi, yoğun kokusu ve hafif acımsı aromasıyla pilavlardan tatlılara, içeceklerden yoğurtlu tanımlara kadar birçok lezzette kendine yer buluyor.

Son yıllarda yapılan çalışmalar ise safranın sırf damak zevkiyle hudutlu olmadığını gösteriyor. Araştırmalara nazaran bu özel baharat; ruh hali, uyku, iştah denetimi, kalp-damar sıhhati ve göz sıhhati üzere alanlarda destekleyici rol oynayabilir.

Safran, Crocus sativus isimli mor çiçeğin kırmızı-turuncu tepeciklerinden elde ediliyor. Her çiçekte sadece üç küçük safran teli bulunuyor ve bunların tek tek elle toplanması gerekiyor.

Yaklaşık 1 gram safran elde etmek için 150 ila 200 çiçeğe muhtaçlık duyulabiliyor. Üretimin hâlâ büyük ölçüde el emeğine dayanması, safranı dünyanın en değerli baharatı haline getiriyor.

Safranın içeriğinde krokin, krosin, safranal ve pikrokrosin üzere biyoaktif bileşenler bulunuyor. Bu maddeler safrana hem rengini ve aromasını veriyor hem de bilim insanlarının ilgisini çeken mümkün sıhhat tesirlerinin merkezinde yer alıyor.

Özellikle antioksidan özellikleriyle öne çıkan bu bileşenlerin, hücreleri hasara karşı müdafaaya yardımcı olabileceği düşünülüyor. Fakat uzmanlar, safranın tesirlerini anlamak için daha fazla klinik çalışmaya muhtaçlık olduğunu vurguluyor.

Safrandaki birtakım bileşenler, bilhassa laboratuvar ve hayvan çalışmalarında kanser hücrelerinin büyüme ve yayılma süreçleri üzerinde tesirli olabilecek özellikler göstermiş durumda.

Lösemi, göğüs ve kolorektal kanser üzere alanlarda umut verici bulgular olsa da uzmanlara nazaran bu sonuçlar şimdi insanlarda direkt tedavi manasına gelmiyor. Safran, kanser tedavisinin yerine geçmez; bu mevzuda daha büyük ve güçlü klinik çalışmalara muhtaçlık var.

Safranın iştah denetimi ve kilo idaresi üzerinde de alçakgönüllü bir tesiri olabileceği belirtiliyor. Kimi insan çalışmalarında safran desteği kullanan şahıslarda bel etrafı ve kan şekeri idaresiyle ilgili olumlu sonuçlar bildirildi.

Ancak uzmanlar bu tesirin hudutlu olduğunu vurguluyor. Safran, sağlıklı beslenme ve hareketin yerine geçmez; fakat birtakım şahıslarda tokluk hissi ve yeme davranışını destekleyici bir rol oynayabilir.

Safranla ilgili en dikkat alımlı araştırma alanlarından biri de depresyon ve anksiyete. Birtakım bilimsel incelemelerde safranın, hafif ve orta seviye ruh hali meselelerinde plaseboya kıyasla daha güzel sonuçlar verdiği bildirildi.

Bazı çalışmalarda safranın tesirleri reçeteli antidepresanlarla karşılaştırıldı. Fakat bu, şahısların kendi kendine tedaviye başlaması gerektiği manasına gelmiyor. Bilhassa antidepresan kullananların safran desteği almadan evvel doktora ya da eczacıya müracaatı gerekiyor.

Ruh haliyle bağlantılı beyin yolları, dikkat ve dürtü denetimiyle de kontaklı. Bu sebeple araştırmacılar son yıllarda safranın DEHB belirtileri üzerindeki muhtemel tesirlerini de incelemeye başladı.

Çocuklar ve ergenler üzerinde yapılan küçük ölçekli çalışmalarda safran özütünün dikkat eksikliği ve hiperaktivite belirtilerinde birtakım iyileşmelerle alakalı olabileceği görüldü. Lakin uzmanlara nazaran bu alanda kesin konuşmak için daha büyük çalışmalara gereksinim var.

Safranın uyku kalitesi üzerindeki tesiri de araştırılıyor. Birtakım küçük çalışmalarda safran özütü kullanan bireylerde uykusuzluk şiddeti, uyku kalitesi ve dinlenmiş uyanma hissinde güzelleşme bildirildi.

Uzmanlara nazaran bu sonuçlar umut verici olsa da çalışmaların iştirakçi sayısı sonlu. Bu sebeple kronik uykusuzluk yaşayan bireylerin safranı tek tahlil olarak görmemesi, altta yatan sebepler için tıbbi dayanak alması gerekiyor.

Safranın menopoz periyodundaki kimi belirtileri hafifletmeye yardımcı olabileceği düşünülüyor. Bilhassa düşük ruh hali, tasa ve uyku sıkıntıları üzerinde destekleyici tesirlerinden kelam ediliyor.

Ayrıca kimi araştırmalar safranın PMS belirtilerini, yani adet öncesi gerginlik, ruh hali değişimleri, hassasiyet, şişkinlik ve ağrıyı azaltmaya yardımcı olabileceğini gösteriyor. Tekrar de uzun müddetli kullanım güvenliği için daha fazla araştırmaya muhtaçlık var.

Safranın göz sıhhati üzerindeki tesirleri de dikkat çekiyor. Birtakım küçük lakin dengeli çalışmalara nazaran safran, yaşa bağlı makula dejenerasyonu üzere göz hastalıklarında destekleyici rol oynayabilir.

Safrandaki krokin üzere bileşenlerin retina hücrelerini iltihap ve hasara karşı muhafazaya yardımcı olabileceği düşünülüyor. Lakin bu tesir, göz hastalıklarında standart tedavinin yerine geçmez.

Safranla ilgili en güçlü delillerden kimileri kalp ve metabolik sıhhat alanında görülüyor. Klinik çalışmaların incelendiği büyük değerlendirmelerde safran desteklerinin kan şekeri, LDL kolesterol, trigliserit, tansiyon ve bel etrafı üzere göstergelerde küçük iyileşmelerle bağlı olabileceği bildirildi.

Bazı çalışmalarda iltihap ve oksidatif gerilim göstergelerinde de olumlu değişiklikler görüldü. Fakat uzmanlar safran desteklerinin kalp-damar hastalıklarında ilaçların ya da doktor takibinin yerine geçemeyeceğini bilhassa vurguluyor.

Safran yemeklerde nizamlı ve ölçülü kullanıldığında antioksidan alımına katkı sağlayabilir. Safrandaki karotenoidlerin yağda çözünebildiği düşünüldüğü için zeytinyağı, tereyağı, yoğurt ya da süt içeren tanımlarla tüketmek emilimi destekleyebilir.

Risotto, pilav, paella, patates yemekleri, safran çayı ve yoğurt bazlı içecekler bu baharatı kullanmanın pratik yolları arasında. Destek formunda ise ekseriyetle araştırmalarda kullanılan dozlar özüt formundadır; bu sebeple eser etiketi, etkin bileşen oranı ve ilaç etkileşimleri kesinlikle denetim edilmelidir. Bilhassa antidepresan kullananlar, gebeler, kronik hastalığı olanlar ve tertipli ilaç alanlar doktora ya da eczacıya istişareden safran desteği kullanmamalıdır.