ABD’de İran ve İsrail hesaplarını değiştirebilecek kritik tarih: 3 Ocak. Kongre’de dengelerin değişmesiyle Trump’ın önünde nasıl bir süreç başlayacak? Seçim sonuçlarının akabinde Washington, Tel Aviv ve Tahran sınırında yaşanacak gelişmeler, Orta Doğu’nun gele...
ABD’de Başkan Donald Trump’ın misyon mühletinin kalan iki yılındaki siyasi istikrarları belirleyecek ara seçimler, sırf ülkenin iç siyaseti açısından değil, Orta Doğu’daki güç istikrarları bakımından da değerli sonuçlar doğurabilecek bir tablo ortaya çıkardı.
Demokratların Kongre’nin iki kanadında da çoğunluğu elde etmesi, Trump idaresinin bilhassa İran siyaseti üzerindeki siyasi ve kurumsal baskıyı artırabilecek bir gelişme olarak bedellendiriliyor.
TRUMP’TAN SEÇİM SONUÇLARININ ARDINDAN İRAN İTİRAFI
Seçim sürecinde İran’la yaşanan savaşın ekonomik sonuçları, yükselen güç fiyatları ve Amerikan kamuoyundaki memnuniyetsizlik Cumhuriyetçilerin karşı karşıya kaldığı problemler arasında yer aldı. Gerçekten Trump da seçim sonuçlarının akabinde Wall Street Journal’a yaptığı açıklamada İran’daki savaşın Cumhuriyetçilerin kayıplarında tesirli olduğunu kabul etti.
Buna karşın savaşı başlatma kararından pişman olmadığını de belirten Trump, tıpkı şartlarda yine birebir kararı alacağını söyledi. Aslında seçim mağlubiyetinin İran siyasetinde geri adım manasına gelmeyeceğinin de işaretini verdi.
Ancak Kongre’de çoğunluğun Demokratlara geçmesi, Trump’ın önündeki siyasi ve kurumsal kontrol düzeneklerini güçlendirebilir. Bilhassa savaşın maliyeti, askerî harcamalar ve idarenin İran siyasetine ait kararları Kongre’de daha yoğun biçimde tartışılabilir. Bununla birlikte ABD liderinin dış siyaset ve askerî operasyonlar konusunda sahip olduğu geniş yetkiler, Demokratların zaferinin yeni bir saldırıyı otomatik olarak engelleyeceği manasına gelmiyor.
3 OCAK’A KADAR SÜREÇ TRUMP İÇİN FIRSAT, SONRASINDA BASKI
Peki, Kongre’de iki kanadı da kaybeden Trump, siyasi otoritesini yine tesis etmek ve güçlü başkan imajını korumak maksadıyla İran’a yönelik askerî seçeneğe daha fazla yönelebilir mi?
Bu soruma “Kırılma var lakin sanıldığı yerde ve sanıldığı vakitte değil” değil diyen İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından, “Önce takvime bakalım. AP’nin projeksiyonlarına nazaran Demokratlar her iki kanadı da kazandı. Ama yeni Kongre lakin 3 Ocak’ta misyona başlayacak. Yani önümüzdeki iki ay boyunca Trump hâlâ Cumhuriyetçi bir Kongre ile çalışacak. Bence asıl hassas periyot tam da bu pencere” dedi ve şu kıymetli bilgilerin altını çizdi:
— ABD basınına yansıyan değerlendirmelere nazaran ara seçimlerden sonra Trump’ın iç siyasetteki gücü azalacak, dikkati de dış siyasete ve bırakacağı mirasa kayacak. Ocak ayından sonra ise tablo değişiyor. Demokratlar bütçe yetkisini kullanabilir, Savaş Yetkileri Yasası çerçevesinde Kongre onayı tartışmasını gündemin merkezine taşıyabilir. Pentagon’un Kongre’ye bildirdiğine nazaran savaşın maliyeti şimdiden 47 milyar doları aştı. Bu da harcamaların sorgulanması için güçlü bir taban. Peki, Trump güçlü başkan imajı için askerî seçeneğe yönelir mi? Bu mantığın bir karşılığı var lakin aykırı yönde de güçlü bir argüman var. Seçim sonucu büyük ölçüde savaşa ve hayat pahalılığına yönelik bir reaksiyon olarak okunuyor. Bu tabloda savaşı tırmandırmak, seçmenin bildirisine alışılmamış düşer.
— Son 48 saatteki sinyaller de karışık. ABD, seçim sabahı Keşm Adası’nda yeni inşa edilen bir hava savunma tesisine hudutlu bir hücum düzenledi. Trump bunu küçük bir hücum olarak niteledi. Birebir gün Financial Times’a yakın vadede İran’ı vurma planı olmadığını, istedikleri her şeyi almakta olduklarını söyledi. Başkan Yardımcısı JD Vance de bir mutabakat konusunda optimist olduklarını belirtti. Lakin bir yandan da bölgeye sevkiyatlar hızlanmış durumda. Bir askerî hareketlilik kelam konusu yani. Trump’ın önünde iki yol var: Ya kısa ve yoğun bir kampanya ya da Doha’dan çıkacak bir muahede. İkisi de bir zafer anlatısı üretebilir. Trump için asıl sorun güçlü görünmek değil, kazanmış görünmek. Bunu masada sağlayabilirse askerî seçeneğe muhtaçlığı kalmaz. Fakat yeniden de pek ümitli olduğumu söyleyemeyeceğim.
İSRAİL CEPHESİNDE NETANYAHU’NUN HAREKET ALANI DARALIYOR MU?
ABD’deki seçim sonuçları İsrail açısından da yakından takip ediliyor. Trump idaresinin Kongre’deki siyasi takviyesinin zayıflaması, İsrail’in Washington’la ilgilerinde yeni bir devrin kapısını aralayabilir. Bilhassa İran konusunda ABD ile İsrail arasındaki askerî ve diplomatik uyumun nasıl şekilleneceği büyük değer kazanıyor.
Öte yandan İsrail’de Netanyahu’nun karşı karşıya olduğu siyasi belirsizlik de Tahran siyasetini etkileyebilecek ögeler arasında bulunuyor. Netanyahu’nun iktidarını sürdürmekte zorlanması yahut yeni bir siyasi denklemin ortaya çıkması, İsrail’in İran’a yönelik adımlarının zamanlamasını ve sistemini değiştirebilir. Fakat İran’ı İsrail açısından bir güvenlik tehdidi olarak gören yaklaşımın sırf Netanyahu idaresiyle hudutlu olmadığına da dikkat çekiliyor.
“İSRAİL AÇISINDAN İKİ AYRI ZAYIFLAMA AYNI ANDA YAŞANIYOR”
Bu noktada ABD’deki siyasi güç değişimi ile Netanyahu’nun iç siyasetteki çıkmazı, İsrail’in İran karşısındaki askerî hareket alanını nasıl etkileyecek? Washington’ın dayanağının zayıflaması, İsrail’i daha temkinli davranmaya mı yöneltecek, yoksa kendi güvenlik öncelikleri doğrultusunda daha bağımsız adımlar atmasına mı sebep olacak?
“İsrail açısından iki farklı zayıflama tıpkı anda yaşanıyor” diyen Oral Toğa, “Birincisi, Washington’daki taban. Demokratik bir Kongre, İsrail’e yapılan askerî yardımlar ve silah satışları konusunda çok daha sorgulayıcı olacak zira yardım parasını Kongre tahsis ediyor. Demokrat tabanda İsrail’e yönelik tenkidin son yıllarda bariz biçimde arttığı da biliniyor” dedi ve ekledi:
“İşin değişik yanı, meçhullüğü Trump’ın kendisi de artırdı. Seçim sabahı, İsrail’e yapılan yıllık yaklaşık 4 milyar dolarlık askerî yardımın yıl sonunda sona ereceğini açıkladı ve bunun Netanyahu ile vardıkları bir mutabakat olduğunu söyledi. Bunu Demokratların elinden bir argümanı almak için yaptığını da açıkça söz etti. Oysa mevcut yardım anlaşması 2028’e kadar geçerli ve açıklama İsrailli yetkilileri de hazırlıksız yakaladı.”
ABD DESTEĞİ AZALIRKEN NETANYAHU HANGİ YOLA BAŞVURACAK?
“İkincisi, İsrail’in iç siyaseti. Netanyahu’nun bloğu 27 Ekim seçimlerinde çoğunluğu sağlayamadı ancak Netanyahu, yeni hükümet kurulana kadar misyonda kalıyor. Bu da İsrail’i kritik bir devirde süreksiz bir hükümetle bırakıyor” diyen Oral Toğa, bu durumun İran siyasetini nasıl etkileyeceği soruma ise şu yanıtı verdi:
— Hedefleri değil, araçları ve zamanlamayı tesirler. Eisenkot da Bennett de İran konusunda en az Netanyahu kadar sert. Ancak Washington’daki takviyenin zayıflama ihtimali İsrail’e şu iletisi veriyor: ABD’nin askerî kapasitesine erişim penceresi daralıyor. Bu da kısa vadede ortak bir operasyon için baskıyı artırabilir. Hakikaten Netanyahu’nun ara seçimlerin çabucak akabinde bir taarruz için bastırdığı, Trump’ın ise müzakerelere talih tanımak istediği yönünde haberler var. İsrail ise bunu yalanlıyor. Uzun vadede ise durum farklı. Kazma Dağı üzere derin amaçlar için ABD’nin iştiraki belirleyici. Kongre’nin frenleyici rolü arttıkça İsrail’in İran’a karşı tek başına yapabilecekleri hudutlu kalacak.
— Netanyahu ve etrafındaki takım hâlâ 19. ve 20. yüzyıla ilişkin, kör göze parmak propaganda tekniklerinin çalışacağını düşünmek üzere bir yanılgı içerisindeler. Sosyal medya ve akıllı telefonların devasa bir data sağladığı hakikat. Kimi şirketler üzerinden bu akışın, tıpkı eski periyottaki üzere tekelleştirilmeye de çalışıldığı bir gerçek. Fakat tekrar de konvansiyonel medyada olduğu üzere tek bir kanalı elde tutmak mümkün olmuyor. ‘Bir gecede ünlü edilip bir gecede hayatı bitirilen insanlar’ modeli 1990’larda bitti. Artık herkes konutunda uzanırken soykırımı ve yapılanları HD kalitede izliyor. Hasebiyle Hasan Piker üzere isimleri kürsüden amaç göstermek bir mana söz etmez oluyor.
İRAN CEPHESİ: HEM MÜZAKERE EDİYOR HEM DE YENİ ÇATIŞMAYA HAZIRLANIYOR
Bölgedeki gelişmelerin bir başka kıymetli aktörü olan İran ise ABD ve İsrail’deki siyasi değişimlerden bağımsız biçimde askerî caydırıcılığını artırmaya çalışıyor. Tahran’ın diplomatik temasları sürdürürken muhtemel yeni bir çatışmaya karşı hazırlık yapması, ülkenin çift yönlü bir strateji izlediğine işaret ediyor.
New York Times’ın hususa ait haberinde de İran idaresinin yeni bir çatışma ihtimalini göz önünde bulundurduğu, buna karşılık diplomatik kanalları büsbütün kapatmadığı aktarılıyor. İran açısından müzakereler, yalnızca savaşı önlemenin değil, yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş varlıkların hür bırakılması ve Hürmüz Boğazı üzerindeki nüfuzun korunması üzere başlıklarda pazarlık gücü elde etmenin de bir aracı.
Washington ile Tahran arasındaki temel uyuşmazlıkların başında ise İran‘ın nükleer programı, yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı’nın geleceği geliyor. ABD’nin İran’ın nükleer faaliyetlerine ait talepleri ile Tahran’ın müzakereler öncesinde yaptırımların kaldırılmasını istemesi, uzlaşma tabanının oluşmasını zorlaştırıyor. Bu sebeple diplomatik temasların sürmesi, alandaki askerî tansiyonun sona erdiği manasına gelmiyor.
TAHRAN’IN ÇİFT HATLI STRATEJİSİ
Tahran’ın müzakereleri sürdürürken askerî hazırlıklarını artırması, savaşı önlemeye yönelik bir caydırıcılık stratejisi mi, yoksa mümkün bir çatışmada pazarlık gücünü ve bölgesel nüfuzunu artırma gayreti mı?
İran’ın tavrının bir ikilem değil, şuurlu bir çift sınırlı strateji olduğunun altını çizen Oral Toğa, “Tahran’ın temel varsayımı şu: İran idaresi savaşın bittiğini değil, sürdüğünü düşünüyor. ABD ablukasını ve hava alanı kısıtlamalarını da savaşın devamı sayıyor. Bu yüzden ABD ya da İsrail’deki seçim sonuçlarına büyük mana yüklemiyor. Meclis Millî Güvenlik Komisyonu Başkanı İbrahim Azizi’nin İsrail seçimleri öncesinde İbranice paylaştığı bildiri bunun en net örneği. Seçim sonucu ne olursa olsun düşmanlıklarından kuşku etmediklerini yazdı. Tahran’da Netanyahu ile Eisenkot arasında savaş açısından pek bir fark görülmüyor” dedi.
Bu varsayımdan iki sınır çıktığını söyleyen Toğa, “Birincisi caydırıcılık. Rehber Mücteba Hamaney, geçen cumartesi silahlı kuvvetlere coğrafik hudut tanımayan bir karşılık talimatı verdi ve amaç listesinin genişletilmesini istedi. Füze üretiminin kısmen tekrar başladığı da biliniyor. İkincisi diplomasi. İranlı müzakereciler Doha’da Katarlı ve Pakistanlı arabulucularla üç gün görüştü. Bir taslak metin üzerinden ileti trafiği sürüyor. Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de hem savunmaya hem diplomasiye tıpkı anda hazır olduklarını söylüyor. Bu ikisi birbiriyle çelişmiyor. Tahran, caydırıcılığı müzakerenin ön kuralı olarak görüyor. Zayıf görünen bir İran’ın masada kaybedeceğini düşünüyor” sözlerini kullandı.
ASIL AMAÇ SAVAŞI ÖNLEMEK Mİ, PAZARLIK GÜCÜNÜ ARTIRMAK MI?
İkisinin birebir şey olduğunu söyleyen Oral Toğa, “İran savaşı önlemek istiyor lakin kendi kaideleriyle. Masada, Hürmüz’ün yine açılması karşılığında yaptırımlar ve dondurulmuş varlıklar konusunda adımlar, akabinde da nükleer müzakereler var. Tahran bunun yanında savaş tazminatı üzere kendi taleplerini de koruyor” dedi ve şöyle devam etti:
“Bölgesel nüfuz problemine gelince, İran’ın asıl sermayesi artık vekil ağı değil, Hürmüz üzerindeki fiilî kontrolü. Kendine çizdiği durum da bu: Teslim olmayan ancak kapıyı da kapatmayan, kaybedecek az şeyi kaldığını düşündüğü için bedel ödemeye hazır bir aktör. Bu konumun zayıf noktası ise iktisat. Riyal tarihinin en düşük düzeylerinde ve kış yaklaşıyor. Uzun bir bekleyişin bedelini İran toplumu ödüyor. Bu da farklı bir açmaz olarak duruyor. İran’ın temel uğraşı olan ülkenin yine inşası konusu, savaş bittikten sonra başlayacak diyebilirim.”
İran, ABD’deki “mavi dalga” için ne dedi? Seçim sonrası birinci yorumlar dikkat çekti
Herkes onu Gazze’den ailesine gönderdiği iletiyle tanıyor. ABD Kongresi’ne girdi, Adam Hamawy kimdir?
Tehlikeli denklem: 3 Ocak kırılma tarihi! Plan değişti, işte son koz
AB’den tarihi ikaz: 3 günlük hazırlık yapın
Mavi fırtına Trump’ı yıktı! ABD seçimleri Yunanistan ve İsrail’de yankılandı
Neonazi örgütü NSU 15 yıl evvel ortaya çıktı | Enver Şimşek’in kızı CNN Türk’e konuştu: Babam Neonazilerin kurbanı oldu
ABD seçiminin şifreleri: Büyük hezimetin arkasında ne var?
