Polonya’da kriz nasıl başladı? Polis Anayasa Mahkemesi’ni bastı, Cumhurbaşkanı yoldan döndü

Polonya Anayasa Mahkemesi Yargıcı Anna Korwin-Piotrowska, önceki gün Mahkeme Başkanı Bogdan Święczkowski ile Başkan Yardımcısı Bartłomiej Sochański’nin yetkilerini bir aylığına askıya aldığını duyurdu.

Reuters ajansının haberine nazaran Korwin-Piotrowska, parlamentonun alt kanadı Sejm’in seçtiği tüm yargıçların katılacağı genel şura toplantısının engellenmesini ve mahkemenin bu yüzden karar alamamasını münasebet gösterdi.

Korwin-Piotrowska ayrıyeten Sejm’in seçtiği dört yargıcın Anayasa Mahkemesi genel heyetine katılmasına müsaade verilmediğini belirterek, Anayasa Mahkemesi’nin teşkilat ve çalışma tertibine ait 2016 tarihli yasaya dayandı ve en kıdemli yargıç sıfatıyla mahkeme başkanlığı misyonunu üstlendi.

Yargıç Korwin-Piotrowska, yargıçlar genel konseyini da 3 Kasım’da toplantıya çağırdı.

30 Ekim akşamı geç saatlerde Polonya polisi Anayasa Mahkemesi yerleşkesine girerken, mahkemenin internet sitesinde Başkan Święczkowski ile Başkan Yardımcısı Sochański’nin yetkilerinin askıya alındığına dair duyuru yayımlandı.

Varşova Emniyet Müdürlüğü, süregelen protestolar sebebiyle Anayasa Mahkemesi’nin güvenliğine özel ihtimam gösterilmesini isteyen Başsavcı Waldemar Żurek’ten emniyete müracaat ulaştığını açıkladı.

Aynı vakitte polise bir mahkeme yargıcından, “Anayasa Mahkemesi yargıçlarının ve çalışanlarının hayatına ve sıhhatine tehdit oluşma” ihtimalinden bahseden bir mektup geldi.

Onet portalının bilgilerine nazaran bu mektubu Yargıç Anna Korwin-Piotrowska gönderdi.

Kararın akabinde Varşova’daki mahkeme binası önünde toplanan protestocular, polisin kordon altına aldığı binaya girmeye çalıştı.

Adalet Bakanı Waldemar Żurek ise ülke savcılığının ve mahkeme binasını kordon altına alan polis memurlarının “tırmanmaya izin vermedikleri için sınavı bir ölçüde geçtiğini” söyledi.

Rzeczpospolita gazetesinin aktardığına nazaran Başkan Yardımcısı Sochański, “Neler olup bittiğini hiç anlamıyorum. Sayın Anna Korwin-Piotrowska beni aradı ve şu anda mahkemeyi kendisinin yönettiğini söyledi. Diğer hiçbir şey bilmiyorum.” dedi.

Polonya’da hükümet darbesi teşebbüsü yaşandığını savunan Sochański, “Mahkemenin ve bağımsız yargıcın bağımsızlığına bu biçimde müdahale edilmesine müsaade verecek rastgele bir türel destek bilmiyorum. Devlet darbesi yaşanıyor.” sözlerini kullandı.

Eski Polonya Cumhurbaşkanı Andrzej Duda da, “Açık bir hukuksuzluk hareketiyle karşı karşıyayız. Anayasa Mahkemesi’nin ne kadar önemli bir organ olduğu düşünülürse, yaşananların devlet darbesi sayıldığı argümanının azımsanmayacak desteği var.” değerlendirmesini yaptı.

Polonya Başbakanı Donald Tusk ise Anayasa Mahkemesi başkanı ve başkan yardımcısının süreksiz olarak vazifeden alınmasına dayanak vererek “başka yolu yok” dedi.

Tusk, X hesabındaki paylaşımında, “Hukukun üstünlüğünü tekrar tesis etmek bizim misyonumuz. Hukuk ve Adalet partisinin iktidarındaki birkaç yıllık hukuksuzluğun akabinde bu iş kolay olmuyor, bazen sancılı geçiyor ve kararlı adımlar gerektiriyor. Diğer yolu yok.” tabirlerine yer verdi.

Diğer taraftan Polonya Anayasa Mahkemesi’nin X hesabında, devlet organının internet sitesinin “yasa dışı biçimde ele geçirildiği” paylaşımı yapıldı.

Yaşanan anayasa krizi ortamında Polonya’nın Çin ve Romanya büyükelçileri istifa ettiklerini açıkladı.

Polonya Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki, Senegal gezisini yarıda keserek ivedilikle ülkeye döndü.

Nawrocki, X hesabında, “Böyle bir anda cumhurbaşkanı Polonya’da olmalıdır. Senegal uçuşumu yarıda kesiyorum. Dönüyorum.” diye yazdı.

Varşova’ya acil dönüşünün akabinde yüksek mahkemelerin liderleriyle acil istişareler yürüten Nawrocki; Anayasa Mahkemesi Başkanı Bogdan Święczkowski, diğer yargıçlar ve Yüksek Mahkeme Birinci Başkanı Zbigniew Kapiński ile bir araya geldi.

Nawrocki, 31 Ekim gecesi Kapiński eşliğinde Anayasa Mahkemesi’ne gelerek binaya girdi.

Ancak Nawrocki’yi içeri sokmak istemediler; Yargıç Berek’in yayımladığı imgelere nazaran cumhurbaşkanı mahkeme binasının girişinden itilerek uzaklaştırılmaya çalışıldı.

Yargıç Berek’in yayımladığı imgeleri yorumlayan Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü Rafał Leśkiewicz, yargıcın “suç işlendiği gerçeğini kayda geçirdiğini” söyledi.

Leśkiewicz, “İktidarı gasp eden kişiler, Polonya Cumhurbaşkanı’nı Anayasa Mahkemesi binasına sokmamaya çalıştı ve dokunulmazlığını ihlal etti.” dedi.

Saat 05.00’e (Türkiye saatiyle 07.00) kadar içeride kalan Nawrocki, akabinde mahkemeden ayrıldı ve Anayasa Mahkemesi binası önünde toplananlara teşekkür etti.

Cumhurbaşkanlığı Kabine Şefi Paweł Szefernaker, Nawrocki’nin 31 Ekim’de parlamento partilerinin iştirakiyle acil istişare toplantısı daveti yaptığı açıklamasını okudu.

Nawrocki’nin açıklamasında, “Polonya Cumhuriyeti’nin anayasal nizamının ihlali ve anayasal bir organın zorla ele geçirilmesi hadisesi yaşanmıştır; hukuk sisteminin yine tesis edilmesi daveti yapıyorum.” sözlerine yer verildi.

Polonya Anayasa Mahkemesi, kanunların ve başka düzenleyici süreçlerin Anayasa’ya uygunluğunu denetleyen en yüksek anayasal kontrol organı olarak misyon yapıyor.

Mahkeme ayrıyeten merkezi devlet organları arasındaki yetki uyuşmazlıklarına ve vatandaşların anayasal haklarının ihlaline ait şikayetlerine bakıyor.

Kararları herkes için bağlayıcı ve kesin sayılan mahkeme, parlamento ile hükümetin çıkardığı kanunları anayasaya karşıt duyuru edebildiği için üye yapısı ve idaresi üzerindeki denetim büyük siyasi mana taşıyor.

GERGİNLİK EYLÜLDE BAŞLADI

Mahkeme idaresi etrafındaki uyuşmazlık eylül başında, parlamentonun alt kanadı Sejm’in Maciej Berek’i Anayasa Mahkemesi’nin yeni yargıcı seçmesiyle tırmandı.

Berek 14 Ekim’de Sejm’de yemin etti; fakat Cumhurbaşkanı Nawrocki hem ona hem de parlamentonun aday gösterdiği öbür iki yargıca yemin ettirmeyi reddederken, Mahkeme Başkanı Bogdan Święczkowski milletvekillerinin atadığı başka yargıçların vazifeye başlamasına müsaade vermedi.

Berek, 15 Ekim’de mahkeme idaresi etrafındaki tablodan ve protestolardan Święczkowski’yi sorumlu tuttu.

Başbakan Tusk ise “saldırganlığın artmasının” sorumluluğunun Nawrocki ile Hukuk ve Adalet Partisi (PiS) lideri Jarosław Kaczyński’ye ait olduğunu söyledi.

Polsat televizyonunun haberine nazaran, ekim ayında mahkeme önünde başlayan protestoları Hukuk ve Adalet Partisi (PiS) irtibatlı kümeler organize etti.

17 Ekim’deki şovda konuşan Kaczyński, ülkenin problemlerinden Tusk hükümetini sorumlu tuttu ve mahkemeyi, Polonya Merkez Bankası ile birlikte “bu hükümetin ele geçirmediği” iki kurumdan biri olarak nitelendirdi.

Aynı şovda konuşan Cumhurbaşkanlığı Kabine Şefi Paweł Szefernaker de, “Mevcut hükümet, yani Donald Tusk hükümeti, üç yıldır Polonya Cumhuriyeti’nin temelini oluşturan her şeyi yıkıyor.” dedi.

Szefernaker, bakanlar konseyini siyasi tutuklamalar yapmakla ve devlet kurumlarını ele geçirmeye çalışmakla suçladı.

Ülkede 2015’ten itibaren iktidarda kalan Kaczyński liderliğindeki Hukuk ve Adalet Partisi, 2023 parlamento seçimlerinde yüzde 35,38 oy alarak 460 sandalyeli Sejm’de 146 milletvekili çıkardı ve iktidar koalisyonu kuracak çoğunluğa ulaşamadı.

Tusk’ın mensubu olduğu Sivil Platform ise 2023 parlamento seçimlerine Modern (Nowoczesna), Polonya İnisiyatifi, Yeşiller partileri ve AGROunia toplumsal hareketiyle birlikte Sivil Koalisyon çatısı altında girdi.

Sivil Koalisyon 156 vekillikle ikinci sırayı alırken Senato seçimlerinde birinci çıktı ve Polonya Koalisyonu, Polonya 2050 ile Yeni Sol partileriyle bir araya gelerek Tusk başkanlığında yeni hükümeti kurdu.

PiS’in desteklediği bağımsız aday Nawrocki ise 1 Haziran 2025’te yapılan Polonya cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci tipini kazandı.