‘Özümüzdeki berbatlıklar, endişeler, aşk ve cüret değişmemiş bin yıldır’

Medea, Penelope, Helen, Venüs ve daha kacı… Kıssaları yüzyıllar boyunca erkekler tarafından yazıldı, onların gözünden anlatıldı. Asuman Kafaoğlu-Büke ‘Antikçağda Kadın Olmak’ kitabında bu anlatıları edebi ve dini metinlerle fotoğraflar üzerinden tekrar yorumluyor. Ataerkil uygarlıkların bayanlara yüklediği etiketleri bir bir söküp atıyor, bayan kahramanlara apayrı bir gerçeklik kazandırıyor.

◊ Bu kitabı yazmaya sizi teşvik eden şey neydi?

Antikçağlardan beri anlatılan, resmedilen, destanlara mevzu olan bayan kahramanları yeni bir gözle görmek ve onların öykülerine bugünden dönüp bakmak istedim.

◊ Bu kıssaları araştırırken sizi en çok şaşırtan ne oldu?

Aslında şaşırmadım! Birtakım ülkelerde hâlâ bayanların yüksek eğitim almasının yasaklandığı bir dünyada yaşıyoruz, asıl inanılmaz olan bu. Binlerce yıl öncesinden gelen ataerkil gelenekler yüzünden hâlâ dünyanın her köşesinde farklı derecelerde kısıtlanan kız çocuklarını ve bayanları görüyoruz. Bu bakış kitabın arka planında ancak ben bu bayan kahramanların, tanrıçaların, perilerin, büyücülerin, köle bayanların şiirsel kıssalarını büyüleyici bulduğum için anlatmak istedim.

◊ Karakterler arasında sizi en çok etkileyen hangisiydi?

Kitapta ele aldığım bütün bayanları bir yönüyle etkileyici buldum. Kimileri hakkında fikrim değişti. Örneğin Penelope’yi biraz mızmız, daima ağlayan, kocası ya da başında bir erkek olmadan kendini kaybolmuş hisseden bir bayan üzere okumuşum yıllar evvel. Arkadaşım Ayşe Lebriz Berkem’le hazırladığımız podcast’ler ve kitabın yazılım sürecinde çok farklı çevirilerden yine ‘Odysseia’yı okuyunca, güçlü, dirençli, sadık ancak birebir vakitte zeki ve kurnaz da olabilen bir Penelope buldum.

◊ Mitolojide sebep ‘sıradan’ bayanlara pek yer yok?

Aslında aşkları, endişeleriyle onlar sıradan bayanlardan farklı değiller. Bizlerin kurgulaştırılmış hali. Bir hikayenin kahramanı olduğunuzda idealize edilmek beraberinde geliyor tahminen de.

◊ Sizce en fazla yanlış anlaşılan karakter kim?

Kendisi mitolojik bir kahraman değil fakat Havva’nın öyküsünün yanlış anlatıldığını düşündüm. O ya sinsi bir bayandır, kocasını manipüle eden ya da Şeytan’ın kelamına kanacak kadar aptaldır. Lakin kıssasına baktığımızda onun bilgelik ağacından meyve yediğini, bu sayede insanlığın uygunla berbat arasındaki farkı anlayabildiğini görüyoruz. Bunu kocasına teklif de ediyor. Sonuçta Cennet’ten kovuluyorlar fakat şayet özgür iradeye sahip olmamızı ona borçluysak, çok hoş bir şey yapmış diye düşünüyorum.

◊ Mitolojik bayan karakterler bugün yaşasaydı hangisinin öyküsü farklı gelişirdi?

Gerçeküstü öğeleri bir kenara atarsak, aslında birçoklarının kıssası tıpkı kalırdı. Bugün de Antigone üzere haksız yere yargılanan beşerler var; Medea, Dido ve Ariadne üzere sevdikleri erkek tarafından aldatılan bir dolu bayan var. Helen üzere erkeklerin elde etmek için arbedeye tutuştukları ve sahiplendikleri bayanlar var. Ve Daphne üzere tecavüze uğrayanlar… Tahminen bu da şunu gösteriyor: Antik destanlar insanın özüne dair kıssalar anlatmış her vakit. Özümüzdeki berbatlıklar, kaygılar, aşk ve cüret değişmemiş bin yıldır.

‘Azize-Metres’ ikiliği

◊ Mitolojide bayanlara yüklenen roller ve önyargılar bugün hâlâ tesirini sürdürüyor mu?

Antikçağ anlatıları daima yine üretiliyor; destanlar sinemaya uyarlanıyor, mitolojik bayan karakterler her periyodun bakış açısıyla tekrar yorumlanıyor. Lakin bu anlatılar sadece ticari bir gereç olarak kullanılmıyor, tıpkı vakitte toplumun bayanlara bakışını da beslemeye devam ediyor. Sigmund Freud’un kelamını ettiği ‘Azize-Metres’ ikiliği bunun en çarpıcı örneklerinden biri. Kadınları ya yücelten ya da değersizleştiren bu bakış açısı, antikçağdan günümüze kadar uzanarak bugün hâlâ televizyon dizilerinde, reklamlarda ve tanınan kültürde karşımıza çıkıyor.

Kitaptan…

Cassandra’nın acı hikâyesi

“Cassandra; kaçırılmış, tecavüze uğramış, Tanrı Apollon’u reddettiği için lanetlenmiş ve Truva kenti savaşta yenilince esir olarak bir erkeğe verilmiş bir bayandır. Farklı destanlarda ve tragedyalarda öngörü gücü ve acı kıssası yer alır. Cassandra’nın uğradığı şiddet plastik sanatlarda da sıkça işlenmiş bir temadır. En bilinen örneklerden biri Solomon Joseph Solomon’un ‘Ajax ve Cassandra’ isimli tablosudur. Bu cins eserler Cassandra’yı sırf kehanet sahibi bir figür olarak değil, tıpkı vakitte susturulmuş ve trajik bir vücut olarak sanat tarihinin merkezine yerleştirir.”

(‘Ajax ve Cassandra’, Solomon Joseph Solomon)

Kırmızının baştan çıkarıcılığı

“Tiziano Vecellio, Salome’yi idealize edilmiş bir güzellikle betimlemiştir. Yanında duran hizmetkâr ona hayranlıkla bakmaktadır. Arka planda, bulutların üzerine belirli bilinmeyen bir Küpid oturduğu için Salome’nin ölümcül aşkına dikkat çektiğini düşünebiliriz. Salome’nin başı dönüktür lakin Yahya’nın kesik başına kaçamak bir bakış atar. Genelde kırmızı giysilerle betimlenir, Tiziano da baştan çıkarıcı bir kırmızı giydirmiştir ona.” (‘Vaftizci Yahya’nın Başı ile Salome’, Tiziano Vecellio)

‘Antikçağda Kadın Olmak’ Kafka Kitap etiketiyle raflarda.

Ölümcül saplantı

“Salome anlatılarında ölümcül saplantı teması besbelli biçimde öne çıkar. Aslında bir tiranın vefat buyruğu vermesi, kendisine karşı gelenleri idam ettirmesi hem kurguda hem de tarihte sıkça karşılaştığımız bir durumdur; fakat mevt, kesik bir başla gümüş tepside sunularak somutlaştığında, o buyrukla yüzleşmesi gerekir insanın. Salome’nin kıssasında tahminen de en can alıcı nokta mevtin en kanlı halde sunulmuş olmasıdır. Mevtin tüm çıplaklığı ve dehşetiyle işlenmesi, bir bayan olarak Salome’yi ‘kötülük’ öyküsünün kahramanı kılmaktan öte, bütün bu anlatıların dinleyici olarak bizleri şiddetin rahatsız edici gerçeğiyle baş başa bırakır.”

(‘Vaftizci Yahya’nın Başıyla Salome’, Caravaggio)