Önleyebildiğimiz bir kanserde sebep hâlâ geç kalıyoruz?

Yıllar sonra haklı olduğu kanıtlandı.
Bugün “smear” diye bildiğimiz Pap testi, tıp tarihinin en başarılı tarama tekniklerinden biri. Zira rahim ağzı kanseri birden fazla vakit ansızın ortaya çıkmaz; yıllar içinde gelişen kanser öncüsü değişikliklerle evvelden haber verir.
Yaklaşık bir asır sonra sorun testin işe yarayıp yaramadığı değil, bu hayat kurtaran testin hâlâ herkese ulaşmaması.
Üstelik yeni datalar, aradaki açığın kapanmak yerine büyüdüğünü gösteriyor.

BİR KUŞAK TARAMANIN DIŞINDA MI KALIYOR?

JAMA Network Open’da yayımlanan çalışma, ABD’de 2005-2023 yılları arasında ankete katılan 106 bin 262 bayanın bilgilerini inceledi.
Araştırmacılar, taramasını geciktirenleri değil, hayatı boyunca hiç rahim ağzı kanseri taraması yaptırmadığını
söyleyenleri araştırdı.
Sonuç çarpıcıydı.
21-29 yaş kümesinde hiç taranmamış bayanların oranı 2005’te yüzde 12.5 iken 2023’te yüzde 31.9’a çıktı. Yani bu yaş kümesindeki yaklaşık her üç bayandan biri daha evvel hiç tarama yaptırmamıştı.
30-65 yaş kümesinde ise oran yüzde 5.3’ten yüzde 14.8’e yükseldi. Taramanın uzun müddettir önerildiği yaşlarda bile yaklaşık her yedi bayandan biri sistemin dışında kalmıştı.
Bu sayılar Türkiye’ye ilişkin değil. Ayrıyeten “son testini vaktinde yenilememek” ile “hayatında hiç test yaptırmamak” birebir şey değil.
Hiç taranmamış bireye ulaşmak, sadece randevu hatırlatması göndermekten daha fazlasını gerektiriyor.

YANLIŞ SORUYU MU SORUYORUZ?

Bu cins bilgiler açıklandığında birinci soru ekseriyetle “Kadınlar sebep test yaptırmıyor?” oluyor. Halbuki daha hakikat soru şu olabilir:
“Tarama programı, daha evvel hiç test yaptırmamış bayana sebep ulaşamıyor?”
Mahremiyet derdi, endişe, vakit bulamama, ulaşım, maliyet, lisan mahzuru ve evvelki olumsuz tecrübeler bu aralığın kesimleri olabilir.
Çalışma hangisinin artışa sebep olduğunu kanıtlamadı.
Ancak eğitim, sigorta ve bölgeye nazaran görülen farklar, sorunun biyolojik değil hizmete erişimle ilgili olduğunu düşündürüyor.Koruyucu tıp kâğıt üzerinde herkese açık olabilir; zaman, bilgi, inanç ve takip imkânı eşit dağılmıyorsa gerçekte herkes için erişilebilir değildir.
Ayrı kanser kayıtlarında,
30-64 yaş kümesinde bölgesel ve uzak yayılmış rahim ağzı kanserlerinin görülme sıklığı 2017’den sonra yılda yüzde 2’nin üzerinde arttı.
Tarama anketleriyle kanser kayıtları farklı kaynaklardı; bu sebeple ileri evre artışını direkt taramasızlığa bağlayamayız. Lakin iki alarmı da tıpkı anda ciddiye almalıyız.

AŞI TARAMANIN YERİNE GEÇMEZ

HPV aşısı, kansere yol açan HPV enfeksiyonlarının kıymetli kısmını önleyerek elimizdeki en güçlü araçlardan birini oluşturuyor.
Ancak mevcut enfeksiyonu yahut gelişmiş kanser öncüsü lezyonu tedavi etmez ve hiçbir aşı tüm kanserojen HPV tiplerine karşı yüzde 100 müdafaa sağlamaz.
Bu sebeple aşı ve tarama birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır. Aşılanmış bayanların da yaşlarına ve şahsî risklerine uygun taramayı sürdürmeleri gerekir.

TÜRKİYE’DE ÜCRETSİZ AMA BİLİYOR MUYUZ?

Türkiye’de ulusal program kapsamında 30-65 yaş arasındaki bayanlara 5 yılda bir HPV-DNA testiyle fiyatsız rahim ağzı kanseri taraması sunuluyor.
Hizmet aile sıhhati merkezleri, KETEM’ler ve ilgili birinci basamak merkezlerinde yürütülüyor.
Fakat bir hizmetin fiyatsız olması, ona herkesin ulaştığı manasına gelmez.
İlk sefer taranan bayanların oranını, sonuçların şahıslara ulaşıp ulaşmadığını ve olağandışı sonuç sonrasında gerekli değerlendirmelerin tamamlanıp tamamlanmadığını da ölçmeliyiz.
Çünkü tarama sırf örnek almak değildir.
Sonucun bildirilmesi, gerekiyorsa kolposkopi ve biyopsinin yapılması, kanser öncüsü değişikliğin tedavi edilmesi ve sonraki denetimin planlanması birebir müdafaa zincirinin halkalarıdır.
Bir halka koparsa test yapılmış olsa bile hedef tamamlanmaz.