NATO’da tarihi dönüm noktası: Adres yine Türkiye

İttifak evrimsel bir süreçten geçerken, jeopolitik gelişmeler, üye ülkeler ortasındaki görüş ayrılıkları ve yeni güvenlik sınamalarının arttığı bu periyotta, Türkiye’nin mesken sahipliğindeki doruğun tarihi nitelikte olacağı, ittifak üyeleri, NATO temsilcileri ve memleketler arası uzmanlar tarafından sıklıkla lisana getiriliyor.

22 yıl evvel İstanbul’da boğazın iki yakasında NATO’yu ağırlayan Türkiye, artan jeostratejik değeriyle ittifakın kritik periyodunda bu sefer 7-8 Temmuz’da Beştepe’deki Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde tepeye konut sahipliğine hazırlanıyor.

İSTANBUL DORUĞU, NATO’YU GLOBAL GÜVENLİK AKTÖRÜNE DÖNÜŞTÜRDÜ

2004 yılına bakıldığında, o yıl toplam 26 üyeye ulaşan NATO’nun en temel önceliğinin terörle uğraş olduğu görülüyor.

Gerek 11 Eylül 2001 akınları sonrasında oluşan güvenlik ortamı, gerek kolektif savunmaya dair “5’inci maddeyi” birinci defa işletmiş olan NATO’nun o devirdeki en değerli sınamalarından biri, Avrupa-Atlantik bölgesi dışında 21’inci yüzyılda ortaya çıkan tehditlerle çaba yeteneğini geliştirme olarak ön plana çıkıyor.

O periyotta oluşan yeni stratejik ortam nedeniyle tehditleri coğrafik açıdan değil, fonksiyonel açıdan değerlendirmeye yönelen NATO’nun, klasik sorumluluk alanının ötesinde yürütülecek barışı destekleme ve istikrarı sağlama misyonlarını da dikkate almaya başladığı gözlemleniyor.

Bu çerçevede Afganistan’daki istikrar misyonunun genişletilmesi kararı 2004 İstanbul Tepesi’ne damga vururken, dorukta, Irak’ta güvenlik güçlerine eğitim takviyesi fikri de oluştu.

Ortaklıklarını da genişletme kararı alan NATO, tepe kapsamında İstanbul İşbirliği Teşebbüsü’nü (İİG) başlatarak Kuveyt, Katar, Bahreyn ve Birleşik Arap Emirlikleri’yle işbirliğini genişletmeye başladı.

Zirvede birebir vakitte “İttifakın klâsik savunmadan global güvenlik ve kriz idaresi kapasitesine evrilmesi” gerektiği teyit edildi.

Tüm bu gelişmeler, 2004 İstanbul Tepesi’nin NATO’nun kolektif savunma ittifakından global güvenlik aktörüne dönüşümü bağlamında dönüm noktası olarak anılmasına yol açtı.

22 YILDA ESASLI DEĞİŞİMLER

Türkiye 22 yıl sonra ittifaka tekrar mesken sahipliği yapmaya hazırlanırken, bu vakit zarfında jeopolitik bağlamda NATO’yu temelden etkileyen esaslı değişimler yaşandığı görülüyor.

Bu süreçte, Afganistan’daki uzun müddetli savaş, Irak Savaşı’nın yarattığı transatlantik bölünme, Rusya’nın Gürcistan’ı işgaliyle birlikte Avrupa’nın Moskova’yla bağlantılarındaki birinci büyük kırılma, Libya’daki gelişmeler, DEAŞ ve global terör tehdidinin yükselmesi, Rusya’nın Kırım’ı ilhakı, yükselen Çin, Rusya-Ukrayna Savaşı, Orta Doğu’daki gelişmeler ile hibrit tehditler ittifakı direkt etkileyen temel sınamalar olarak ön plana çıkıyor.

NATO’nun ortadan geçen bu 22 yıl içinde daha da genişleyerek ve yeni iç ve dış sınamalarla çaba etmek için kendini güncelleyerek ve uyarlayarak Ankara’ya gittiği görülüyor.

TRANSATLANTİK İLGİLERDE TANSİYON ARTTI

Tüm bu sınamaların yanı sıra Donald Trump idaresinin, ABD’nin esasen uzun yıllardır lisana getirdiği “külfet paylaşımı” konusunda daha da ısrarcı olması ve artık ABD’den Avrupa’ya “külfet aktarımından” bahsetmeye başlaması, transatlantik bağlantılarda gerginliğe yol açtı.

ABD Başkanı Trump ilk ve şimdiki başkanlık periyotlarında müttefikler ortasında külfetin orantısız dağılımını sert sözlerle eleştirirken, vakit zaman da tehditkar bir üslup kullandı.

ABD idaresinin NATO üyesi Danimarka’ya bağlı özerk bir bölge olan Grönland’ı “satın alma” fikrini sıklıkla lisana getirmesi de ittifakın geleceğinin sorgulanmasını pekiştirdi.

ABD ve İsrail’in İran’a saldırısı sonrasında Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer serbestisinin aksamasının akabinde Washington’un müttefikleri “yeterli dayanak vermemekle” suçlaması da transatlantik bağlantılarda değerli kırılma noktalarından birini oluşturdu.

ANKARA TEPESİ’NDEN BEKLENTİ BÜYÜK

Bu konjonktürde Ankara’da gerçekleşecek NATO Tepesi’nden en büyük beklenti, ittifakın hala birlik içinde ve güçlü bir biçimde hareket edebileceğini göstermesi olacak.

ABD’nin tüm tenkit ve tehditkar haline karşın NATO’ya bağlılığını göstermesi ve hatta Lider Trump’ın şahsen doruğa katılmasının beklenmesi, müttefikler ortasında inanç inşası için kritik değere sahip olacak.

ABD idaresi, son periyotta NATO’nun “fabrika ayarlarına” dönmesini isterken, Soğuk Savaş sonrası periyotta paydaşlıklar geliştirerek global güvenlik aktörüne dönüşen ittifakı “NATO 2.0” olarak tanımlayarak artık “3.0” versiyonuna geçilmesini, bunun da Soğuk Savaş devrindeki kolektif savunmaya odaklı “NATO 1.0″a benzemesi gerektiğini savunuyor.

Diğer taraftan, ABD, “NATO 3.0″ın öncülüğünü Avrupa’nın yürütmesini istiyor.

ABD, Avrupa’ya sağladığı kuvvet ve yetenekleri azaltmayı öngörüyor ve Avrupalı müttefiklerin “külfet aktarımı” çerçevesinde daha fazla sorumluluk almasını talep ediyor.

Bu çerçevede müttefikler, Lahey Doruğu’nda savunma harcamalarını 2035’e kadar Gayri Safi Yurtiçi Hasılaları’nın yüzde 5’ine çıkarmayı kabul etmişti. Üye ülkeler, savunma harcamalarının yüzde 3,5’ini çekirdek savunmaya, yüzde 1,5’ini ise daha geniş güvenlik yatırımlarına ayırmayı taahhüt etmişti.

Ankara Tepesi’nde, savunma harcamaları bağlamında kaydedilen ilerlemeyle birlikte, bu harcamaların somut askeri yeteneklere dönüştürülmesine odaklanılması, bunun doğal bir uzantısı olarak üye ülkelerin savunma sanayi alanında kapasite, inovasyon ve işbirliğini geliştirme taahhütlerini hayata geçirme davetinin da yer alması bekleniyor.

Ukrayna’ya takviyenin sürmesinin de doruğun değerli gündem unsurları ortasında olması beklenirken, ABD-İran müzakerelerinin hala sonuçlanmamış olması halinde bilhassa Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmelerin de ele alınması beklenen görülüyor.

Zirveye NATO’nun ortaklarından da iştirak bekleniyor. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy ve AB yetkililerinin yanı sıra NATO’nun Asya-Pasifik’teki ortakları olan Japonya, Güney Kore, Avustralya ve Yeni Zelanda ile 2004 İstanbul Tepesi’nde tesis edilen İİG ortaklarından da iştirak öngörülüyor.

2004 İstanbul Doruğu’nun “NATO 1.0″dan “NATO 2.0″a geçişi perçinlediği üzere, 2026 Ankara Doruğu’nun de “NATO 3.0” versiyonunun şekillenmesine vesile olması bekleniyor.

“ZİRVENİN TÜRKİYE’DE YAPILMASI HEM SİYASİ HEM DE SEMBOLİK MANA TAŞIYOR”

Merkezi ABD’de bulunan fikir kuruluşu German Marshall Fund’ın (GMF) Lider Danışmanı ve Brüksel Sorumlusu Ian Lesser, AA muhabirine yaptığı açıklamada, “Zirvenin Türkiye’de yapılması, hem siyasi hem de sembolik mana taşıyor. Ankara, NATO için vazgeçilmez ve kilit bir müttefiktir.” tabirini kullandı.

NATO içinde Türkiye’nin kıymetinin kabul edildiğine dikkati çeken Lesser, “Türkiye, hem ittifakın askeri kapasitesine kıymetli katkılar sağlayan büyük bir müttefik hem de NATO açısından kritik bölgelerde güvenlik riskleriyle karşı karşıya olan bir ülke.” değerlendirmesinde bulundu.

Lesser, Türkiye’nin birçok bölgede NATO’ya katkı sağlayabildiğini lakin birebir vakitte müttefiklerinden güvenlik taahhütleri ve garantiler de beklediğini belirtti.

“NATO DAHA KLASİK MİSYONLARINA ODAKLANMAYA DÖNÜYOR”

İstanbul’daki NATO Doruğu’nun gündem hususunun büyük ölçüde Afganistan olduğunu ve o periyotta ittifakın stratejisinin Avrupa dışındaki bölgelerde yürütülen seferi operasyonlar ve kriz idaresi faaliyetleri etrafında şekillendiğini belirten Lesser, “Şimdi ise büsbütün farklı bir dünyadayız. Bir bakıma yine başlangıç noktasına dönmüş durumdayız. Bu sorunlar hala kıymetini korusa da artık fikir yapısı daha çok toprak savunması ve büyük rakipleri caydırma üzerine şurası. Yani NATO, daha klâsik vazifelerine odaklanmaya dönüyor.” değerlendirmesinde bulundu.

Lesser, hem siyasi hem de stratejik açıdan bakıldığında, ittifak genelindeki savunma harcamalarının artırılması istikametindeki taahhütlerin son derece değerli olduğuna dikkati çekti.

Bunun, Rusya’nın oluşturduğu tehditler ve Ukrayna’daki savaş bağlamında büyük kıymet taşıdığını belirten Lesser, şunları kaydetti:

“Ancak birebir vakitte Atlantik’in öte yakasından gelen siyasi baskılar nedeniyle de kritik. Külfet paylaşımı konusundaki tenkitlere karşılık verme gerekliliği artık herkes tarafından kabul edilmiş durumda. NATO bu bahiste kıymetli adımlar attı. Lakin müttefiklerin belirlenen gayeleri ne ölçüde yerine getireceği konusunda hala soru işaretleri bulunuyor. NATO’nun Avrupalı üyeleri daha fazla harcayacak ve daha fazla sorumluluk üstlenecek. Lakin bu kaynaklar tam olarak neye harcanacak?”

“ZİRVE MEMLEKETLER ARASI GÜVENLİK AÇISINDAN KRİTİK BİR PERİYOTTA GERÇEKLEŞECEK”

Lesser, savunma inovasyonu, yeni teknolojiler ve son çatışmalardan çıkarılan derslerin savunma yatırımlarına nasıl yansıtılacağı konularının Ankara Tepesi’nin en değerli başlıklarından biri olacağını belirterek, “Bu tepenin milletlerarası güvenlik açısından kritik bir periyotta gerçekleştirildiğini düşünüyorum.” diye konuştu.

Zirvede Avrupa’nın caydırıcılık ve savunma kapasitesi, Ukrayna’ya takviye, Orta Doğu’daki gelişmeler ile hava ve füze savunması bahislerinin da gündemde olacağını kaydeden Lesser, “2004 İstanbul Tepesi büyük ölçüde NATO’nun ‘alan dışı’ operasyonlarına odaklanmıştı. Bu tepe de bu çeşit problemlerden büsbütün kaçamayacak.” değerlendirmesinde bulundu.