İzlanda’da tarihi Avrupa Birliği oylaması. Müzakerelere halk karar verecek

Kuzey Atlantik ada ülkesi İzlanda’da seçmenler, artan küresel güvenlik dertleri ve yükselen hayat maliyetlerinin gölgesinde, Avrupa Birliği (AB) ile üyelik müzakerelerine yine başlanıp başlanmayacağını karara bağlamak üzere 29 Ağustos Cumartesi günü referanduma gidiyor.

Kamuoyu araştırmalarının son ana kadar başa baş bir yarışa işaret ettiği oylamada, 400 bin nüfuslu ülkenin 27 üyeli birliğe katılıp katılmayacağı direkt karara bağlanmayacak.

Seçmenlere yalnızca “İzlanda, Avrupa Birliği ile iştirak müzakerelerine tekrar başlamalı mı?” sorusu yöneltilecek ve hükümete Brüksel ile bilhassa balıkçılık üzere hassas başlıkları içeren kaideleri müzakere etme yetkisi verilip verilmeyeceği sorulacak.

Oylamadan “Evet” çıkması durumunda Brüksel ile en az iki yıl sürmesi beklenen kapsamlı bir pazarlık süreci başlayacak.

Müzakereler sonucunda varılacak olası bir katılım anlaşması, muhtemelen 2028 yılında ikinci bir referandumla yine halkın onayına sunulacak.

Bu sürecin tamamlanması, İzlanda anayasasında değişiklik yapılmasını ve tüm AB üyesi ülkelerin onayını gerektirecek.

Başbakan Kristrun Frostadottir ise referandumu “şimdi ya da asla” dönüm noktası olarak nitelendirerek “Hayır” sonucunun AB tartışmalarını büsbütün rafa kaldıracağını belirtti.

Sosyal Demokrat başkan Frostadottir, AFP’ye yaptığı değerlendirmede oylamanın sonuncu bir karar olmadığını vurgulayarak şu tabirleri kullandı: “Bu bir fırsat, kesin bir karar değil. Bu sayede masada somut bir muahede görürsünüz ve burada karşılaştığımız tüm soruların karşılıklarını alabilirsiniz.”

İzlanda, 2008 yılındaki global finans krizinin bankacılık bölümünü ve iktisadını çökertmesinin akabinde 2009’da AB’ye resmi üyelik müracaatında bulunmuştu.

2010 yılında başlatılan üyelik müzakereleri, 2013’te Avrupa kuşkucusu bir hükümetin iktidara gelmesiyle askıya alınmıştı.

Aradan geçen müddette global ve bölgesel istikrarlar esaslı biçimde değişti. Rusya’nın Ukrayna’y askeri müdahalesi Avrupa’da güvenlik doktrinlerini sarstı. Bununla birlikte ABD Başkanı Donald Trump’ın komşu ada Grönland’ı denetim altına alma yönündeki tehditleri İzlanda’daki güvenlik telaşlarını tırmandırdı.

Kendi ordusu olmayan ve savunması için NATO ile ABD ile 1951 yılında imzalanan ikili mutabakata bağımlı olan İzlanda, Arktik altı bölgesinde stratejik bir konumda yer alıyor.

Bifrost Üniversitesi Öğretim Üyesi Profesör Eirikur Bergmann, jeopolitik çalkantıların referandumun temel sebebi olmasa da tartışmaları direkt etkilediğini belirterek “Özellikle Grönland’a yönelik agresif tavır İzlanda’da büyük kaygı yarattı; birçok insanın durup İzlanda’nın nereye ilişkin olduğunu yine değerlendirmesine yol açtı” dedi.

Ekonomik alanda ise ülke iktisadı tekrar toparlanma sürecine girse de dalgalı seyreden İzlanda kronu, yüksek enflasyon ve borçlu haneler üzerindeki faiz baskısı sürüyor.

İzlanda Merkez Bankası bu yıl siyaset faizini üç defa artırarak yüzde 8 düzeyine yükseltti. Bu tablo, euronun benimsenmesini borçlu kısımlar açısından cazip bir seçenek haline getiriyor.

Başbakan Frostadottir, AB’nin Hindistan ve Mercosur ile muahedeler tamamladığını ve gümrük tarifelerinin birer silah olarak kullanıldığı yeni bir global iklimin oluştuğunu vurguladı.

2024 yılında kurulan merkez sol koalisyon hükümeti, AB yanlısı en net tavra sahip Vidreisn partisinin teşebbüsüyle üyelik müzakerelerinin oylanması konusunda uzlaşmaya vardı.

Koalisyonun büyük ortağı Sosyal Demokratlar sürece dayanak verirken hükümetin üçüncü ortağı Halk Partisi üyeliğe bütünüyle karşı çıkıyor. Muhalefetteki Gudrun Hafsteinsdottir liderliğindeki Bağımsızlık Partisi ise “Hayır” cephesinin başını çekiyor.

Mal ihracatının yaklaşık yüzde 40’ını deniz eserlerinin oluşturduğu ülkede balıkçılık dalı, müzakerelerin en kritik başlığını oluşturuyor.

İngiltere ile yaşanan “Morina Savaşları”ndan yarım asır sonra birçok İzlandalı, ulusal sulardaki denetimin Brüksel’e devredilmesine kesin bir lisanla karşı çıkıyor. AB’nin Ortak Balıkçılık Politikası kapsamında yabancı gemilerin İzlanda sularına girmesinden telaş ediliyor.

Ateşli bir AB yanlısı olan Dışişleri Bakanı Thorgerdur Katrin Gunnarsdottir bile Reykjavik idaresinin mümkün tüm müzakerelerde “bütün balıkçılık faaliyetleri üzerinde hâkim denetimi koruma” kaidesinde ısrarcı olacağını açıkça söz etti.

Bu tavrın AB’nin mevcut balıkçılık mevzuatıyla nasıl bağdaştırılacağı belirsizliğini koruyor.

Kamuoyundaki görüş ayrılığı vatandaşların değerlendirmelerine de yansıyor.

33 yaşındaki ofis çalışanı Vilborg Inga Magnusdottir mevcut durumun korunması gerektiğini savunarak “Neden Avrupa Birliği’ne girmek isteyelim ki? İşler aslında uygunken bundan ne kazanacağız?” derken, “Evet” oyu kullanacağını söyleyen 59 yaşındaki danışman ve at yetiştiricisi Hrafnkell Gudnason, “Küçük bir ülkenin AB dışında kalması giderek daha tehlikeli hale geliyor. Daha büyük bir ailenin kesimi olmanın daha inançlı olduğunu düşünüyorum” görüşünü paylaştı.

Üyelik taraftarları; AB gümrük birliğine dahil olmanın, euroya geçerek kur dalgalanmalarını, yüksek hayat maliyetlerini ve faiz oranlarını düşürmenin yanı sıra Avrupa Parlamentosu, Avrupa Konseyi ve Avrupa Komisyonu üzere karar alma düzeneklerinde direkt temsil edilmenin İzlanda’ya güç katacağını savunuyor.

Karşıtlar ise egemenliğin Brüksel’e devredileceğini, bağımsız para ünitesi kronun ekonomik kriz periyotlarında sunduğu esnekliğin kaybedileceğini ve üyeliğin tek başına güvenliği artırmayacağını ileri sürüyor.

Brüksel idaresi referandum sürecinde tarafsız kalmayı tercih etmekle birlikte balıkçılık üzere hassas bahisler dahil olumlu bildiriler verdi.

Avrupa Ekonomik Alanı üyeliği sayesinde halihazırda AB tek pazarıyla büyük ölçüde bütünleşmiş olan müreffeh ve istikrarlı İzlanda’nın birliğe iştiraki, genişleme siyaseti için güçlü bir vitrin niteliği taşıyor.

İzlanda’nın iştiraki ayrıyeten, büyük güç rekabetinin yoğunlaştığı Arktik bölgesinde AB’nin varlığını pekiştirmesi ve Rus donanmasının hareketleri açısından kritik geçiş noktası olan Grönland-İzlanda-Birleşik Krallık (GIUK) sınırındaki jeopolitik nüfuzunu genişletmesi açısından stratejik kıymet arz ediyor.

Kurumsal ve ekonomik ahengi yüksek olan ada ülkesinin müzakere sürecinin, Ukrayna yahut Batı Balkan ülkelerine kıyasla çok daha az ıslahat gerektireceği ve süratli ilerleyebileceği öngörülüyor.