6 ayda 6 büyük değişim: İran Savaşı dünyayı nasıl etkiledi?

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik hücumlarıyla başlayan savaşta altı ay geride kaldı.

ABD Başkanı Donald Trump’ın bir periyot “küçük bir gezi” olarak nitelendirdiği ve dört hafta içinde sona ereceğini öngördüğü çatışma, taraflardan hiçbirinin belirleyici üstünlük sağlayamadığı bir çıkmaza dönüştü.

İran teslim olmadı, Hürmüz Boğazı’ndaki ticari gemi trafiği önemli biçimde sekteye uğramaya devam ediyor ve savaşın nasıl sona ereceğine ait net bir yol haritası bulunmuyor.

Washington ise yeni askeri taarruzların İran’dan taviz koparmakta yetersiz kalacağı değerlendirmesiyle yine ekonomik baskıya tartı veriyor.

Altı ayın sonunda savaşın ABD, İran ve dünya üzerindeki esas sonuçları ise şimdiden barizleşmiş durumda.

Savaş, ABD kamuoyunda başından itibaren güçlü dayanak görmedi. Reuters/Ipsos anketlerine nazaran çatışmanın başlamasından bu yana Trump’ın onay oranı yüzde 40’tan yüzde 33’e geriledi.

Savaşı destekleyenlerin oranı ise yüzde 31 düzeyinde. Bilhassa yükselen akaryakıt fiyatları, Amerikalıların ömür maliyetlerini düşürme kelamı veren Trump üzerindeki baskıyı artırıyor.

Çatışma aynı zamanda Cumhuriyetçi Parti içindeki görüş ayrılıklarını da derinleştirdi. Partinin izolasyonist kanadı savaşın süratle sona ermesini isterken, birtakım Cumhuriyetçiler Tahran üzerindeki askeri baskının devam etmesini savunuyor.

Dünya güç arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’ndaki aksama, savaşın başlamasıyla petrol fiyatlarını süratle yükseltti ve global ekonomik sakinlik tasalarını beraberinde getirdi.

Ancak ekonomik darbe birinci iddialardan daha sonlu kaldı.

Uluslararası Para Fonu (IMF), savaşın başlamasından bu yana global büyüme iddiasını iki defa düşürdü. Ocak ayında yüzde 3,3 olarak öngörülen bu yılki global büyümenin artık yüzde 3 düzeyinde gerçekleşmesi bekleniyor.

Uzmanlara nazaran büyük iktisatların 1970’lere kıyasla güce daha az bağımlı hale gelmesi ve yapay zeka yatırımları dahil güçlü harcamaların sürmesi, güç krizinin tesirini sınırladı.

İran’ın askeri kapasitesi ve iktisadı savaşta önemli ziyan gördü. Lakin Tahran hala füze ve insansız hava aracı taarruzları düzenleyebiliyor ve Hürmüz Boğazı üzerindeki baskısını sürdürebiliyor.

ABD’nin Ortadoğu’daki en üst seviye kumandanı Amiral Brad Cooper, mayıs ayında 161 İran donanma ögesinin imha edildiğini ve ülkenin hava savunma sistemlerinin yüzde 82’sinin devre dışı bırakıldığını açıklamıştı.

Buna karşın İran’ın geniş füze cephaneliğinin değerli bir kısmının ayakta olduğu bedellendiriliyor.

Savaşın ekonomik sonuçları da ağır. İran’da yıllık besin enflasyonu temmuz ayında yüzde 128’e ulaştı. Binlerce kişinin hayatını kaybettiği savaşın, ülke içinde siyasi ayrılıkları geri plana ittiği ve muhaliflere yönelik baskının sertleşmesine yol açtığı belirtiliyor.

Savaşın amaçlarından biri İran’ın bölgesel tehdit kapasitesini azaltmaktı. Lakin uzmanlara nazaran altı ayın akabinde Ortadoğu daha istikrarsız bir hale geldi.

İran’ın füze ve İHA atakları, ABD’nin müttefiki Körfez ülkelerindeki Amerikan askeri ve diplomatik tesislerini maksat aldı. Taarruzlar bölgedeki hava ulaşımını da aksattı.

Hürmüz’deki gemi taarruzları ve Kızıldeniz’deki Husi faaliyetleri ise sigorta ve nakliyecilik maliyetlerini artırarak bölgesel tedarik zincirleri üzerindeki baskıyı büyüttü.

ABD ve İsrail’in hücumlarının en bariz sonuçlarından biri İran’ın nükleer programında görüldü.

İran’ın bilinen üç uranyum zenginleştirme tesisi ve silah geliştirmeyle kontaklı olduğundan şüphelenilen kimi noktalar ağır hasar aldı. İsrail taarruzlarında önde gelen İranlı nükleer bilim insanları da öldürüldü.

ABD istihbaratının mayıs ayındaki değerlendirmesine nazaran İran’ın nükleer silah için kâfi bölünebilir madde üretme müddeti, savaş öncesindeki altı aya kadar olan kestirimden bir yıla kadar çıktı.

Ancak programın gerçek durumu belirsizliğini koruyor. BM denetçileri İran’ın nükleer tesislerine dönemedi ve yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş yaklaşık 440 kilogram uranyumun nerede olduğu doğrulanabilmiş değil.

Altı aylık savaş ABD’nin askeri kaynakları üzerinde de önemli baskı oluşturdu.

Mayıs ayında yayımlanan Kongre Araştırma Servisi raporuna nazaran çatışmada 42 Amerikan askeri hava aracı kaybedildi.

En büyük kaygılardan biri ise mühimmat stokları. Varsayımlara nazaran ABD, temmuz ayına kadar Patriot önleyici füzelerinin yaklaşık yüzde 65’ini kullanırken THAAD önleyici füze stokları en az yüzde 38 azaldı.

Washington ayrıyeten Avrupa ve Asya-Pasifik’teki savaş uçakları, savaş gemileri ve öteki askeri ögelerin bir kısmını Ortadoğu’ya kaydırdı.

Uçak gemilerinin vazife müddetlerinin uzaması ve mühimmat stoklarının süratle azalması, savaşın devam etmesi halinde ABD’nin dünyanın öteki bölgelerindeki mümkün krizlere müdahale kapasitesine ait soru işaretlerini artırıyor.