İran gölgesinde büyük hesaplaşma: Stratejik üs alarm veriyor! ‘Bu tam bir derin devlet mantığı’

Beyaz Saray’ın Hint Okyanusu’ndaki kritik kıymete sahip Chagos Adaları için yeni bir atılım hazırlığında olduğu tezi, milletlerarası diplomasi kulislerinde dikkat çeken bir hareketliliğe yol açtı. Stratejik bir askeri çizginin merkezinde yer alan adalarla ilgili bu muhtemel adım, sadece bölgesel değil global güç istikrarlarını de etkileyebilecek bir tartışmayı yine alevlendirdi.

Telegraph’ta yer alan haberde Argümanlara nazaran Washington idaresi, İngiltere’nin bölgeye ait yürüttüğü egemenlik planından bağımsız biçimde farklı senaryoları masaya koydu. Bu senaryoların merkezinde ise Hint Okyanusu’ndaki en kritik askeri noktalardan biri olarak görülen Diego Garcia üssünün geleceği yer alıyor. Gözler artık, ABD’nin bu stratejik çizgisi korumak için nasıl bir yol izleyeceğine çevrilmiş durumda. Pekala şu ana kadar neler oldu ve bundan sonra neler olabilir?

İNGİLTERE DEVRE DIŞI MI BIRAKILIYOR?

ABD idaresinin hazırladığı ve Trump devrinin yaklaşımını da yansıttığı belirtilen evrakta, Chagos Adaları’nın geleceğine dair farklı senaryolar yer alıyor. Bu senaryolar ortasında en dikkat çeken başlıklardan biri, adaların direkt ABD tarafından satın alınması seçeneği.

Bu fikir, Beyaz Saray için ‘öncelikli çözüm’ olarak değerlendirilmezken, üst seviye yetkililer tarafından önemli biçimde masaya taşındığı belirtiliyor. Sürecin bir kesimi olarak ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’e iletilen teklifin, daha sonra başkanlık makamına sunulduğu aktarılıyor.

ABD’li yetkililere nazaran Washington idaresi, Diego Garcia’nın geleceğini teminat altına almak emeliyle Londra ile tertipli temas halinde bulunuyor. Fakat birebir kaynaklar, ABD’nin gerektiğinde İngiltere’yi aşarak Mauritius ile direkt müzakere yoluna gidebileceğine de işaret ediyor.

ABD Donanması tarafından yayınlanan bu manzara, Chagos Adaları kümesindeki Diego Garcia üssünün havadan görünümünü gösteriyor. / Fotoğraflar: AP

STRATEJİK ÜS, GLOBAL REKABET VE GÜVENLİK KAYGILARI

Hint Okyanusu’ndaki Diego Garcia üssü, ABD ve İngiltere ortak askeri yapısı açısından kritik kıymette bulunuyor. Bölgenin hem Orta Doğu hem de Asya-Pasifik eksenine yakınlığı, global güç rekabeti açısından stratejik bir istikrar noktası oluşturuyor.

Özellikle İran ile yaşanan tansiyonlar bölgedeki askeri üs ağlarının tekrar değer kazanmasına yol açtı. Diego Garcia’nın pozisyonu, İran’ın direkt taarruz menziline girebilecek bir nokta olarak değerlendiriliyor. Askeri uzmanlara nazaran üs, B-2 Spirit hayalet bombardıman uçaklarının operasyonlarına uygun yapısıyla, İran’a yönelik uzun menzilli taarruz senaryolarında kritik rol oynayabilecek kapasitede. Bu durum, üssün sırf bölgesel değil global ölçekte bir caydırıcılık ögesi olduğunu da ortaya koyuyor.

SULARIN DENETİMİ TELAŞI VE MAURİTİUS TARTIŞMASI

ABD’li üst seviye yetkililerin en büyük korkularından biri, adaların denetiminin Mauritius’a devredilmesi halinde bölgedeki deniz trafiği ve istihbarat faaliyetlerinin risk altına girebileceği istikametinde. Yetkililer, Mauritius’un Çin ile olan diplomatik yakınlığının, Hint Okyanusu’nda dolaylı bir istihbarat boşluğu yaratabileceğini ve bunun deniz yolu üzerinden casusluk faaliyetlerine kapı aralayabileceğini öne sürüyor. Bu nedenle ABD idaresi içinde kimi isimler, adaların egemenliğinin dönemi yerine mevcut askeri denetim tertibinin korunmasını savunuyor.

‘ÇOK DAHA GENİŞ BİR ASKERİ VE İSTİHBARİ ÜSTÜNLÜK ELDE EDER’

Konuyu Güvenlik ve Terör Uzmanı, Emekli İstihbarat Albay Coşkun Başbuğ’da danıştığımda Diego Garcia’ya ait tezleri kıymetlendirerek dikkat çeken açıklamalarda bulundu. Başbuğ, öncelikle üssün stratejik kıymetine dikkat çekerek şunları söyledi:

“Diego Garcia İngiltere’nin denetiminde olan, Hint Okyanusu’nun neredeyse tamamını gözetleyebilen, radar ve dinleme sistemleri açısından son derece kritik bir ada. Yalnızca bir askeri üs değil; tıpkı vakitte bölgedeki deniz ve hava trafiğini izleyen bir istihbarat merkezi olarak kullanılıyor. İran ile yaşanan tansiyonlarda bu üs tekraren gündeme geldi. ABD, operasyonel manada bu adayı adeta bir ileri karakol üzere kullandı; savaş uçakları, donanma ögeleri ve kritik mühimmatlar buraya konuşlandırıldı. Hatta kimi periyotlarda bölgedeki uçuş ve ikmal faaliyetlerinin merkezi haline geldi.”

ABD-İngiltere çizgisindeki tansiyona de değinen Başbuğ, “İran savaşının birinci vakitlerinde İngiltere’nin siyasi konum değişiklikleri nedeniyle üssün kullanımında kısıtlamalar yaşandı. Fakat ABD, bu stratejik noktadan vazgeçmek istemedi ve tekrar etkin kullanım sağladı. Bu üs, yalnızca askeri değil, birebir vakitte lojistik ve operasyonel bir merkezdir” dedi.

ABD’nin mümkün satın alma planına ait değerlendirmede bulunan Başbuğ, şu tabirleri kullandı:

“Eğer ABD, tüm takımadayı ve dolasıyla da Diego Garcia’yı büsbütün denetimine geçirirse, Hint Okyanusu’nda çok daha geniş bir askeri ve istihbari üstünlük elde eder. Deniz ticaret yolları üzerinde önemli bir kontrol kurar, bölgedeki tüm hareketliliği izleyebilir hale gelir. Bu yalnızca askeri değil, global ticaret istikrarlarını de etkileyen bir güç projeksiyonudur. ABD’nin temel motivasyonu da budur. Bu adaları büsbütün denetim ettiğinde hem hava hem deniz gücünü burada konuşlandırarak adeta bir merkez üs oluşturur. Bu da ona Hint Okyanusu’nda kimin geçip kimin geçemeyeceğine karar verecek kadar büyük bir hareket alanı sağlar.”

İNGİLTERE’NİN PLANI VE 35 MİLYAR STERLİNLİK KİRALAMA MODELİ

Geçmişte gündeme getirilen plan kapsamında, İngiltere’nin adaları Mauritius’a devrettikten sonra Diego Garcia üssünü 99 yıllığına tekrar kiralamayı hedeflendiği biliniyor. Bu modelin maliyetinin yaklaşık 35 milyar sterlin (46,7 milyar dolar) olacağı söz ediliyor.

Ancak bu planın hayata geçebilmesi için ABD’nin onayı kritik kıymet taşıyor. Washington’un dayanağı olmadan İngiltere’nin adaları Mauritius’a devretmesi hukuksal ve askerî açıdan mümkün görünmüyor.

TRUMP’IN DEĞİŞEN TAVRI VE SİYASİ GERİLİM

Donald Trump, sürecin başında İngiltere’nin planına sıcak bakmış olsa da daha sonra tavrını sert halde değiştirdi. Bilhassa İngiltere’nin İran’a yönelik mümkün operasyonlarda Diego Garcia üssünün kullanımına müsaade vermemesi, Washington-Londra çizgisinde önemli bir tansiyon yarattı.

Trump, çeşitli açıklamalarında planı ‘zayıf’ ve ‘büyük bir aptallık’ olarak nitelendirdi. Ayrıyeten Keir Starmer’ı direkt amaç alarak, ‘Winston Churchill değil’ sözlerini kullandı ve özel ilgiyi zedelediğini savundu.

GİZLİ DİPLOMASİ VE ABD-İNGİLTERE GÖRÜŞMELERİ

Yine Telegraph’ta yer alan haberde ABD’li bir yetkiliye nazaran Washington ve Londra ortasında Diego Garcia’nın geleceğine ait nizamlı görüşmeler sürüyor. Yetkili, ABD’nin hedefinin üssün ‘bölgesel bir güvenlik platformu olarak varlığını sürdürmesini sağlamak’ olduğunu vurguladı. Lakin Beyaz Saray, birebir vakitte İngiltere’nin Mauritius ile yürüttüğü egemenlik periyodu sürecine alternatif tahliller geliştirmeye de açık kapı bırakıyor.

‘DERİN DEVLET MANTIĞI’

Telegraph’ta yer alan eski dış siyaset danışmanı Ben Judah, sürece ait değerlendirmesinde Diego Garcia’daki tesislerin son derece hassas ve yüksek derecede zımnî kapasitelere sahip olduğunu belirterek, bu yapının ardındaki stratejik yaklaşımı “bu tam bir derin devlet mantığı” olarak tanımladı. Judah, kelam konusu altyapının İngiltere’nin global askeri ve istihbari kapasitesi açısından kritik bir rol oynadığını tabir etti.

Ayrıca Chagos Adaları’nın mümkün satışı için şimdi net bir fiyat belirlenmiş değil. ABD içinde bu seçeneğin masada olduğu fakat öncelikli tahlil olarak görülmediği belirtiliyor. Öte yandan ABD’li kaynaklar, sürecin etaplı ilerlemesi gerektiğini; evvel İngiltere-Mauritius muahedesinin şekillenmesi, akabinde egemenlik dönemi sonrası yeni müzakerelerin başlaması gerektiğini tabir ediyor.