Hürmüz şoku sonrasında stratejik petrol rezervlerinde yeni periyot

İran savaşı sırasında ağır ekonomik bedeller ödeyen hassas ülkeler, gelecekteki muhtemel şoklara karşı yurt içi petrol ve doğalgaz depolama kapasitelerini artırma arayışına girdi.

Bu hareketlilik, global piyasalarda yaklaşık yarım milyar varillik ek bir petrol talebini beraberinde getirebilir.

Hürmüz Boğazı’nın neredeyse büsbütün kapanması, üç ayı aşkın müddet boyunca global petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz arzının yüzde 20’sini kesintiye uğrattı.

Bu durum güç piyasalarını yine şekillendirirken, Brent petrolünün varil fiyatını yaklaşık 120 dolara kadar yükseltti. Lakin yaşanan kriz çok daha ağır sonuçlar doğurabilirdi.

Sürecin daha büyük bir yıkıma yol açmasını engelleyen temel öge, dünyadaki acil durum rezervlerinin devreye sokulabilmesi oldu.

Savaşın erken safhalarında, Uluslararası Enerji Ajansı üyesi 32 ülkenin tamamı, stratejik petrol rezervlerinden toplam 400 million varillik tarihi bir ölçünün piyasaya sürülmesi konusunda uzlaştı. Bu süreçte en büyük katkıyı ABD sağladı.

Enerji gözlemcisinin kuruluşundan bu yana gerçekleştirdiği altıncı büyük acil durum müdahalesi olan bu adım, 1973 Arap Petrol Ambargosu’nun akabinde şekillendirilen stratejiyi doğrulamış oldu.

Bu kural uyarınca, IEA üyelerinin net ithalatlarının en az 90 gününe eş bedel acil durum stoku bulundurması gerekiyor.

Süreçte ikinci önemli dersi ise Çin verdi. IEA’nın tam üyesi olmamasına karşın Çin, mümkün kriz senaryolarına karşı yıllardır inşa ettiği ve 1 milyar varili aşan hacmiyle dünyanın en büyüğü olduğu varsayım edilen stratejik petrol rezervini devreye soktu.

Dünyanın en büyük güç ithalatçısı, bu ihtiyat fonu sayesinde savaş devrindeki ham petrol alımlarını üçte birden fazla oranda azalttı.

Pekin idaresi rezervlerini ithalattaki bu düşüş kadar büyük ölçüde eritmemiş olsa da stoklarını kullanma niyetini ve yeteneğini dünyaya göstermiş oldu.

Arzın daraldığı ve fiyatların yükseldiği bir devirde piyasadan çekilmek Pekin’e milyarlarca dolar tasarruf sağlarken, güç ithalatının yaklaşık yüzde 60’ı için Ortadoğu’ya bağımlı olan Asya’nın başka bölgelerinde görülen ekonomik sarsıntıdan korunmasına da yardımcı oldu.

Enerji krizinin tesirleri, bilhassa Hindistan, Pakistan, Tayland üzere mahallî rezervleri hudutlu olan ekonomilerde epey ağır hissedildi.

Önemli ölçüde acil durum stoku bulunmayan bu ülkelerin hükümetleri, tüketimi kısmak hedefiyle sübvansiyonlara, yakıt kısıtlamalarına, daha kısa çalışma haftalarına ve başka tasarruf önlemlerine başvurmak zorunda kaldı.

Yaşanan bu tablonun akabinde, mali imkanları elveren hassas ithalatçı ülkelerin stratejik rezervlerini genişletmesi, bütçesi yetersiz olanların ise tüketim azaltma planlarını güçlendirmesi bekleniyor.

Hindistan’ın daha büyük stratejik rezervlere muhtaçlık duyduğu açıkça görülüyor. IEA bilgilerine nazaran, dünyanın en kalabalık ülkesi olan Hindistan, global ölçekte üçüncü en büyük petrol ithalatçısı ve yemek pişirmede kullanılan sıvılaştırılmış petrol gazının en büyük ikinci ithalatçısı pozisyonunda bulunuyor.

Ülkenin, 2030 yılına kadar global petrol talebi büyümesinin tek başına en büyük kaynağı olması bekleniyor.

Buna rağmen Hindistan, IEA’nın tam üyesi olmadığı için savaş sırasında ajansın koordineli rezerv özgür bırakma programına katılmadı.

Ülkenin mevcut rezervi, ithalatının sırf 8 gününü karşılamaya yetiyor. IEA’nın 90 günlük standardına ulaşabilmesi için Yeni Delhi’nin yaklaşık 28 milyar dolar maliyetle 400 milyon varilden fazla ek stoka gereksinimi bulunuyor.

Economic Times gazetesinin haberine nazaran Yeni Delhi, bu doğrultuda adımlar atmaya başlayarak Petrol ve Doğalgaz Kurumundan 1,75 milyon ton, yani yaklaşık 13 milyon varillik yeni bir rezerv oluşturmasını istedi.

Bu adımın, Hindistan’ın acil durum depolama kapasitesini yaklaşık üçte bir oranında artırabileceği belirtiliyor.

Benzer bir durumla karşı karşıya olan Pakistan da savaştan evvel petrol ve LNG ithalatının yaklaşık yüzde 90’ı için Ortadoğu’ya bağımlı durumdaydı.

İslamabad idaresi şimdi yurt içi depolama kapasitesini genişletmeyi hedefliyor. Pakistan’ın 90 günlük ithalata eş kıymet bir rezerv oluşturabilmesi için yaklaşık 35 milyon varil ek stoka gereksinimi bulunuyor.

IEA’nın tam üyesi olup da ajansın stratejik rezerv yükümlülüğünü daima olarak yerine getiremeyen tek ülke olan Avustralya ise en az 50 günlük yakıt stoku bulundurmak gayesiyle 7 milyar dolar harcayacağını açıkladı.

Asya’nın en kıymetli petrol rafineri merkezi olan Singapur da dahil olmak üzere başka ülkeler de stratejik petrol ve gaz depolama kapasitelerini inşa etmeyi yahut mevcut olanları genişletmeyi pahalandırıyor.

Avrupa, bilhassa kış aylarındaki mevsimsel talebi yönetebilmek ismine halihazırda kapsamlı bir gaz depolama sistemine sahip bulunuyor.

Ancak bölge, gaz arzının yüzde 40’ından fazlasını ithal LNG ile karşılıyor ve bu ithalatın yüzde 60’ından fazlası ABD’den geliyor.

Bu bağımlılık sebebiyle Avrupa ülkelerinin de hükümet denetimli ek depolama alanları inşa etmeyi seçebileceği öngörülüyor.

Enerji üreticisi ülkeler dahi benzeri adımlar atıyor. Körfez ülkelerinin ulusal petrol şirketleri, muhtemel bir kriz anında ihracat esnekliklerini koruyabilmek emeliyle bölge dışındaki depolama tesislerini artırma arayışına girdi.

Japonya, Güney Kore, Mısır ve Kuzeybatı Avrupa’da depolama tesisleri işleten Suudi Aramco, bu kapasitelerini daha da genişletmeyi düşündüğünün sinyalini verdi.

Yapılan hesaplamalara nazaran, planlanan tüm bu yeni depolama projeleri ham petrol ve işlenmiş eserler dahil olmak üzere yaklaşık 500 milyon varillik bir stok hacmi gerektirebilir.

Ayrıca kriz sürecinde tüketilen stokların da tekrar doldurulması gerekiyor. IEA datalarına nazaran, savaşın başlangıcından bu yana global stoklardan yaklaşık 400 milyon varil çekildi ve Hürmüz Boğazı tekrar açılsa bile bu azalışın yaz boyunca sürmesi bekleniyor.

Bu iki öge birleştiğinde, piyasada yaklaşık 1 milyar varillik ek bir talep oluşacağı manasına geliyor. Bu talep birkaç yıla yayılsa bile fiyatlar üzerinde kıymetli bir dayanak oluşturacaktır.

Talebin zamanlaması ise piyasa şartları açısından uygun görünüyor. IEA, Ortadoğu’daki üretimin toparlanmasıyla birlikte gelecek yıl global petrol arzının süratle artacağını ve talebi günde 4 milyon varilden fazla aşabileceğini kestirim ediyor.

Bu sebeple, depolama odaklı büyük bir talep artışı yaşansa bile bu durum ham petrol fiyatlarının aşırı derecede yükselmesine yol açmayabilir.

Ancak lojistik meseleler yahut Ortadoğu’daki hassas güç istikrarının tekrar bozulması sebebiyle Körfez arzı beklenenden daha yavaş toparlanırsa bu senaryo geçerliliğini yitirebilir.

Bu stoklama eğiliminin uzun vadeli tesirleri ise daha karmaşık bir yapı sunuyor. Değerli ölçüde daha büyük stratejik rezervlere sahip bir dünya, şoklara karşı daha dirençli hale gelebilir ve bu durum vakitle fiyatları dengeleyebilir.

Güçlü tampon düzeneklerine sahip olan Hindistan üzere ülkeler, tıpkı Çin örneğinde olduğu üzere arzın daraldığı devirlerde alımlarını azaltarak fiyat dalgalanmalarını hafifletebilir.