Hürmüz Boğazı’ndan geçişler ne vakit başlayacak?

ABD ile İran ortasında varılan barış anlaşmasına ve ABD Başkanı Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’nın kısmen açıldığı istikametindeki açıklamalarına karşın, boğazda ulaşım neredeyse büsbütün durmuş halde.

Veri tahlil şirketi Kpler’in datalarına nazaran, 220’si petrol tankeri olmak üzere yaklaşık 500 gemi Boğaz’ın dışında bekleyişini sürdürüyor.

Sektör temsilcileri ve askeri kaynaklar, Boğaz’ın tekrar inançlı hale gelmesinin haftalar alabileceğini belirtirken, ABD idaresi krizi aşmak için yeni formüller üzerinde çalışıyor.

Reuters haber ajansının denizcilik ve deniz güvenliği kaynaklarına dayandırdığı habere nazaran, Hürmüz Boğazı’nın açılmasına yönelik bir muahede sağlansa bile, bölgedeki mayın temizleme çalışmaları olağan seyrüsefere dönüşü haftalarca geciktirebilir.

Batılı beş deniz güvenliği kaynağı, klâsik mayın tarama gemileri ve sualtı araçlarıyla yürütülecek bir paklık operasyonunun 40 ila 50 gün sürebileceğini iddia ediyor.

Sigorta, nakliye ve petrol şirketlerinin bu mühlet zarfında Boğaz’dan geçiş riskini göze alması beklenmiyor.

Savaş öncesi datalarına dayanan kestirimlere nazaran, 28 Şubat’tan bu yana bloke olan Basra Körfezi sevkiyatlarına ek olarak, on milyonlarca varil petrolün daha Boğaz’da sıkışıp kalabileceği belirtiliyor.

Denizcilik birliği BIMCO’nun güvenlik şefi Jakob Larsen, mevcut şartlarda geçiş başlatmanın büyük risk taşıdığını vurgulayarak, “Bu bölgedeki mayın tehdidi hem artık hem de gelecekte bir kaygı kaynağı olmaya devam ediyor; öncelikle mayından arındırılmış inançlı rotaların belirlenmesi gerekiyor” ihtarında bulundu.

Savaş öncesinde global günlük petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) sevkiyatının yüzde 20’sinin gerçekleştirildiği Boğaz’da, İran tarafından yerleştirilen mayınların kesin sayısı ise bilinmiyor.

Alman Deniz Kuvvetlerine ilişkin 11 Haziran tarihli dokümanda, ABD ve İngiltere istihbaratına dayandırılarak mayınların Boğaz etrafında dört farklı noktada konumlandığı belirtilmiş, lakin Almanya bu pozisyonları teyit edemediklerini kaydetmişti.

Sadece mayın ihtimalinin bile şirketleri caydırmaya yettiği tabir ediliyor. Ham petrol yüklü bir süpertankerin pahasının yaklaşık 300 milyon doları bulması nedeniyle, harp riski sigortacıları, petrol ve tanker şirketleri geçiş için kesin güvenlik garantileri talep ediyor.

Körfez’de 13 gemisi mahsur kalan teknik gemi idaresi şirketi V.Group’un CEO’su Rene Kofod-Olsen, “Tek bir deniz mayını bile can kayıplarına yol açabilir. Bu durum global denizcilik için çok büyük bir sorun” değerlendirmesinde bulundu.

BM Uluslararası Denizcilik Örgütü Başkanı Arsenio Dominguez ise muahedeyi “denizciler ve gemiler için bu hayati koridorda güvenliğin tekrar tesisi ismine kıymetli bir adım” olarak memnuniyetle karşıladıklarını belirtirken, uygulamanın gerekli tüm güvenlik garantilerinin sağlanması için vakit alacağını söz etti.

Bunun yanı sıra Politico’nun hususa vakıf kaynaklara dayandırdığı habere nazaran, Trump idaresi yetkilileri, tankerlerin geçişini başlatabilmek için askeri eskort eşliğinde fiyatlı ve hızlandırılmış bir “VIP geçiş” sistemi kurmayı tartışıyor.

Görüşmeler hakkında bilgi sahibi bir kaynak, “ABD’ye ödenecek bir fiyat karşılığında askeri eskort eşliğinde süratli geçiş sağlanması konuşuluyor. Temel fikir, süratli süreç için bir fiyat alınması” dedi.

Kaynaklar, bu teklifin tıpkı vakitte Fransa’da yapılacak G7 doruğu öncesinde Avrupalı müttefikleri bölgede daha faal rol almaya zorlamak için bir müzakere taktiği olarak kullanıldığını belirtiyor.

İsmi belirtilmeyen eski bir hükümet yetkilisi, bu fiyatlandırma fikrinin Fransa, İngiltere ve başka ülkelere Körfez’de sorumluluk üstlenme alanı açmayı amaçladığını, böylelikle İran’ın muahededen caymasını engelleyecek ek bir caydırıcılık ögesi oluşturulmasının hedeflendiğini aktardı.

Beyaz Saray’da tartışılan bir öteki fikir ise Savunma Üretim Yasası kullanılarak ABD’li sigorta şirketlerinin Boğaz’dan geçen gemilere teminat sağlamaya zorlanması.

Mart ayında Trump idaresi armatörlere 20 milyar dolarlık bir “siyasi risk sigortası” teklif etmiş, lakin İran’ın füze, insansız hava aracı (İHA) ve botlarla ataklar düzenlediği sularda mülklerini riske atmak istemeyen şirketler bu teklife ilgi göstermemişti.

Söz konusu fikirlerin hiçbiri şimdi resmiyet kazanmadı.

Diğer yandan, Amerikan askeri istihbaratının Boğaz’da rastgele bir İran mayını tespit edemediği bildirilmişti.

NBC ve ABC televizyonlarının ABD askeri yetkililerine dayandırdığı haberlere nazaran, sualtı dronları ve havadan keşif araçlarıyla yürütülen çok sayıda aramaya karşın mayın varlığına dair kesin bir delil bulunamadı.

Askeri yetkililerin bu tespitlerine rağmen, ABD Başkanı Donald Trump 29 Mayıs’ta Truth Social hesabından yaptığı açıklamada, İran’ın deniz mayınlarını derhal temizlemesi gerektiğini savunmuş ve birçok mayının patlatılarak imha edildiğini ileri sürmüştü.

Trump, mayınların temizlenmesini ABD’nin uyguladığı ablukanın kaldırılması için bir ön kural olarak sunmuştu. Mayıs ayı sonunda da ABD ordusu, mayın döşedikleri gerekçesiyle İran İhtilal Muhafızları Ordusu’na (DMO) ilişkin iki tekneyi maksat almıştı.

Şubat ayı sonunda ABD ve İsrail operasyonlarının başlamasıyla Boğaz’da denetimi ele geçirdiğini duyuran Tahran, nisan ayında bölgede mayın tehlikesine dair ikazlar yayımlayarak alternatif rotalar paylaşmıştı.

The New York Times, İran’ın sürüklenen mayınları kendisinin de tespit edip temizleyemediği için rotayı açamadığını yazmıştı.

Nisan sonunda ise Axios, DMO’nun yeni mayınlama faaliyetlerini duyurmuş, Trump ise mayın döşeyen her geminin batırılacağı tehdidinde bulunmuştu.

İki ülke 14 Haziran’da Pakistan aracılığıyla bir barış muahedesine vardıklarını açıklamış, İsviçre’de 19 Haziran’da imzalanması beklenen mutabakat taslaklarında Boğaz’ın 30 ila 60 gün içinde mayınlardan temizlenerek fiyatsız ve inançlı geçişe açılması tarafında hususlar yer aldığı basına yansımıştı.

Bununla bir arada CNBC’nin tahlil şirketi Kpler bilgilerine dayandırdığı haberine nazaran, neredeyse 5 milyon varil petrol taşıyan en az üç İran tankeri Hürmüz Boğazı bölgesinden ayrıldı.

Kpler bilgileri, devlet şirketi National Iranian Tanker Company’ye ilişkin Diona ve Hero 2 isimli iki harika tankerin yaklaşık 3,8 milyon varil ham petrol taşıdığını ve gemilerin ABD Deniz Kuvvetlerine ilişkin ögelerin bulunduğu bölgeden geçmeyi başardığını gösterdi.

Bu sevkiyat, son iki ay içinde gerçekleştirilen birinci misal teslimat oldu.

İran’ın Fars haber ajansı da daha evvel yaptığı haberde, İran gemilerinin Hürmüz Boğazı’ndaki ABD abluka bölgesinden geçtiğini bildirmişti.

Ajans, Tahran ile Washington ortasında varılan mutabakatın akabinde birkaç geminin abluka sınırını hiçbir maniyle müsabakadan geçtiğini kaydetti.

Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, 15 Haziran’da yaptığı açıklamada, yürütülen müzakerelerin akabinde ABD ve İran’ın Lübnan dahil tüm cephelerde çatışmaları sonlandırmak üzere mutabakata vardığını duyurmuştu.

İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi de ABD ile varılan mutabakatı doğrulayarak, taraflar ortasındaki mutabakat zaptının 19 Haziran’da İsviçre’de imzalanacağını açıkladı.

Gelişmeye ait açıklama yapan ABD Başkanı Donald Trump ise İran ile yapılan barış muahedesinin tamamlandığını belirterek, Hürmüz Boğazı’nın açılacağını ve ABD’nin uyguladığı deniz ablukasının derhal kaldırılacağını kaydetti.

Diğer yandan, ABD-İran mutabakatının bilhassa Lübnan’ı da kapsayacağının ilan edilmesi İsrail’de tartışmalara yol açtı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Savunma Bakanı Yisrael Katz, Lübnan’ın güneyinde işgal altında tuttukları bölgelerden çekilmeyeceklerini ileri sürdü.

ABD Başkanı Donald Trump, bu haftanın başında yaptığı açıklamada, İran ile bir muahede imzalandığını ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz nakliyatının kısmen tekrar başladığını duyurdu.

Boğazın büsbütün açılmasının 19 Haziran’da beklendiğini belirten Trump, seyrüseferin kademeli olarak canlandığını tabir etti.

Bölgedeki mümkün mayınların temizlenmesi için çalışmaların yapıldığını da aktaran Trump, ticari gemilerin geçişinin yine başladığını bildirerek İran ile muahedeye varıldığını vurguladı.

Trump ayrıyeten, ABD ile İran ortasındaki mutabakatın sağlanmasındaki katkılarından dolayı Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Lideri Şi Cinping’e teşekkür etti.

Fars ajansına nazaran İran, ABD ile yürütülecek sonraki müzakereler için 60 günlük bir geçiş süreci tanıdı. Tahran bu müddet zarfında boğazdan inançlı geçişler için rastgele bir fiyat talep etmeyecek.

Ajansın haberinde, mutabakat zaptı taslağında deniz nakliyatı idaresindeki rollerin İran ile Umman ortasında tekrar paylaşılmasının ve geçiş sürecinin akabinde Tahran’ın ilgili ödemeleri alma hakkının teminat altına alınmasının öngörüldüğü belirtildi.

Ayrıca, 60 günlük mühletin dolmasının akabinde İran’ın seyrüsefer, güvenlik, etraf ve sigorta alanlarında hizmetler sunmayı ve bu denizcilik gelirlerini ekonomik kalkınmaya yönlendirmeyi planladığı aktarıldı.

Mehr ajansının aktardığı bilgilere nazaran ise barış mutabakatı taslağında ateşkes ilan edilmesi, deniz taşımacılığındaki kısıtlamaların kaldırılması, Hürmüz Boğazı’nın yine faaliyete geçmesi, yaptırımların kaldırılması ve İran’ın dondurulmuş varlıklarının özgür bırakılmasına ait kararlar yer alıyor.