Gizli servet haritası açığa çıktı: İran’ın milyarları! Yıllardır kullanamıyorlar, artık ne olacak?

İran’ın yurt dışında bulunan ve uzun yıllardır erişemediği milyarlarca dolar olarak tez edilen varlıkları, ülkenin ekonomik geleceği açısından kritik ehemmiyet taşımaya devam ediyor. Tahran idaresi, farklı ülkelerde dondurulan varlıklarının toplam bedelinin en az 100 milyar dolar olduğunu savunurken, milletlerarası uzmanlar ise bu sayının daha düşük düzeylerde olabileceğini belirtiyor.

DONDURULMUŞ VARLIKLAR NEDİR?

İran İhtilali sonrasında başlayan siyasi ve ekonomik tansiyonlar nedeniyle birtakım İran varlıkları onlarca yıldır dondurulmuş durumda bulunuyor. Dondurulmuş varlıkları bir ülkenin, şirketin ya da kişinin sahip olduğu lakin çeşitli türel, siyasi ya da ekonomik nedenlerle kullanamadığı para, altın, yatırım fonu, banka mevduatı yahut öbür finansal kaynaklar olarak tanımlayabiliriz.

Bugün bloke edilmiş fonların kıymetli kısmı, son yıllarda İran’ın petrol ihracatından elde ettiği gelirlerden oluşuyor. Bilhassa Çin, Hindistan, Güney Kore ve Japonya üzere Asya ülkelerine yapılan petrol satışları karşılığında ödenen milyarlarca dolarlık fiyatlar, ABD yaptırımları nedeniyle İran’ın kullanımına açılamadı.

Bu durumun temelinde ise Trump’ın attığı adımlar bulunuyor. Trump idaresi, Barack Obama periyodunda imzalanan İran nükleer mutabakatından çekilmiş ve İran’a yönelik kapsamlı ekonomik yaptırımları tekrar yürürlüğe koymuştu. Bu kararın akabinde İran’ın petrol gelirlerinin değerli bir kısmı milletlerarası bankacılık sistemi içerisinde bloke edildi.

TAHRAN’IN 100 MİLYAR DOLAR SÖYLEMİ NE KADAR GERÇEKCİ?

Bu soruyu İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa’ya yönettiğimde, “Buradaki fark birden fazla vakit sanıldığı üzere salt abartı değil. Asıl sorun tarif farkı. Tahran 100 milyar derken çok farklı kalemleri tek torbaya koyuyor” dedi ve şöyle devam etti:

“Yurt dışı bankalardaki petrol gelirleri var. Merkez Bankası rezervleri var. Çin, Irak ve Hindistan’ın güç borçları var. Üstüne eski gayrimenkuller ve onlarca yıllık talepler ekleniyor. Uzmanlar ise bunları ayırıyor. Yaptırımlarla bloke edilmiş para farklı. Kanalı tıkalı lakin teknik olarak İran’ın olan para farklı. Tahsil edilmemiş ticari alacak ise farklı. Bir de tıpkı para birden fazla listede sayılıyor. Bir kısmı da yaptırımlarla ilgisiz mahkeme davalarına takılı. Buna bir de siyaset giriyor. Rakam hem pazarlık kozu hem de iç siyaset gereci. 2015’te de birebirini yaşadık. İddialar 20 milyar ile 180 milyar ortasında geziyordu. Hatta Obama evvel 100 milyar dedi, sonra 50-60 milyara çekti.”

TAHRAN’IN BİRİNCİ MAKSADI 24 MİLYAR DOLARLIK KAYNAĞA ULAŞMAK

İran idaresinin öncelikli amacı, yurt dışında bulunan yaklaşık 24 milyar dolarlık varlığın evreli olarak hür bırakılmasını sağlamak. Ekonomik darboğazla uğraş eden ülke için bu kaynakların özgür kalması, döviz rezervlerini güçlendirme ve ekonomik baskıları hafifletme açısından kritik görülüyor.

Peki, bu varlıkların bir kısmına erişim sağlanırsa iktisatta ne kadar kalıcı bir güzelleşme olur? Enflasyon, kur ve bütçe üzerindeki tesiri kısa ve uzun vadede nasıl değerlendirilmeli?

Bu soruma da “Kısa vadede tesir var ancak hudutlu. Daha çok beklenti üzerinden çalışıyor” yanıtını veren  Oral Toğa, şu yorumda bulundu:

“İran’ın merkez bankası rezervleri nominalde 34 milyar civarında. Erişilebilir kısmı bunun da altında. Bu türlü bir tabloda 12-24 milyarlık taze döviz girişi merkez bankasına nefes aldırır. Paralel piyasaya müdahale eder, riyal bir ölçü toparlar. Lakin asıl belirleyici nakit değil. Asıl belirleyici muahedenin kendisi. Yani tansiyonun düşmesi, Hürmüz’ün açılması, petrol satışı yaptırımının askıya alınması.”

‘BUNUN KÖKÜ BÜTÇE AÇIĞININ PARA BASARAK KAPATILMASI’

“Enflasyon tarafında tesir yüzeysel. İran’da enflasyon yüzde 40 seviyesinde” diyen Oral Toğa, “Bunun kökü bütçe açığının para basarak kapatılması. Tek seferlik döviz girişi İran parasını güçlendirip ithal enflasyonunu biraz yavaşlatır. Lakin mali kökü değiştirmez. Bütçe açısından da kritik bir nokta var. Dondurulmuş varlık tekrarlayan bir gelir değil. Tek seferlik bir stok. Bütçeye yazarsanız bir kez işinize fayda. Kalıcı rahatlama bu paradan değil, petrol gelirinin normalleşmesinden gelir” dedi. Toğa, şöyle devam etti:

“Uzun vadeye gelince kalıcılık düşük. Varlık serbestisi tek başına bir likidite olayı, büyüme getirmez. Kalıcı düzgünleşme için petrol gelirinin istikrarlı dönmesi lazım. Bankacılık kontağının kurulması lazım. Yatırım ve içeride mali disiplin lazım. Üstelik para kademeli veriliyor ve nükleer ahenge bağlı. Snapback riski masada. Haziran ortasındaki karşılıklı vuruşmalar da işin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Sonuç olarak kısa vadede gerçek lakin mütevazı bir döviz yastığı. Geniş olağanlaşma tutmazsa şeker tesiri olur, sonra eski düzeye döner.”

HANGİ ÜLKEDE NE KADAR VARLIK VAR?

İran’ın yurt dışındaki dondurulmuş varlıklarının en büyük kısmının Çin’de bulunduğu varsayım ediliyor. Çeşitli kuruluşlara ve uzmanlara nazaran Çin’deki İran varlıklarının bedeli 20 milyar dolar ile 50 milyar dolar ortasında değiştiği argüman ediliyor. Çin, uzun yıllardır İran petrolünün en büyük müşterisi pozisyonunda bulunuyor. Fakat ABD yaptırımları nedeniyle Çinli şirketler ve finans kuruluşları, İran’a yapılacak ödemelerde önemli kısıtlamalarla karşı karşıya kalıyor.

Küresel petrol ticaretinin büyük ölçüde ABD doları üzerinden gerçekleştirilmesi, Washington’a kıymetli bir yaptırım gücü sağlıyor. ABD Hazine Bakanlığı, İran yaptırımlarını ihlal eden bankaları ve finans kuruluşlarını dolar sisteminin dışına çıkarma yetkisine sahip bulunuyor. Son 20 yılda giderek daha sık kullanılan bu sistem, Washington’ın en tesirli ekonomik baskı araçlarından biri olarak görülüyor.

Buna karşın çeşitli memleketler arası medya kuruluşlarında yer alan haberlere nazaran Çin, yaptırım baskılarına karşın İran petrolü alımlarını büsbütün durdurmadı. İran’ın Çin’deki fonlarının bir kısmını makine, sanayi ekipmanı ve otomotiv yedek modülleri üzere eserlerin satın alınmasında kullanabildiği belirtiliyor. Fakat şunun altını çizmekte yarar var: Bu kaynakların direkt İran iktisadına aktarılması ve hür biçimde kullanılması hala mümkün değil.

IRAK’TA 15 MİLYAR DOLARLIK ALACAK

İran’ın bloke edilmiş varlıklarının değerli bir kısmı de komşu Irak’ta bulunuyor. Tekrar savlara nazaran Irak’taki İran kaynaklarının toplam pahası yaklaşık 15 milyar dolar düzeyinde. Irak, uzun yıllardır İran’dan elektrik ve doğalgaz satın alıyor. Bilhassa güç altyapısında yaşanan eksiklikler nedeniyle Bağdat idaresi, İran güç kaynaklarına kıymetli ölçüde bağımlı durumda bulunuyor.

Ancak ABD yaptırımları nedeniyle Irak’ın İran’a gerçekleştirmesi gereken ödemeler çeşitli sistemlerle engelleniyor. Washington idaresi, İran’a nakit akışını sonlandırmak maksadıyla güç ticaretinden kaynaklanan ödemelerin büyük kısmını bloke etmiş durumda.

HİNDİSTAN’DA MİLYAR DOLARLIK DEV FON

Hindistan da İran’ın dondurulmuş varlıklarının bulunduğu ülkeler ortasında öne çıkıyor. Trump idaresinin 2018 yılında nükleer muahededen çekilmesinden evvel Hindistan, İran petrolünün en büyük ikinci alıcısı pozisyonundaydı. Fakat yaptırımların yine uygulanmasıyla birlikte Hint bankaları İran ham petrolü için yapılan ödemeleri durdurmak zorunda kaldı.

Bu süreç sonucunda Hindistan’da yaklaşık 7 milyar dolarlık İran varlığının bloke edildiği argüman ediliyor. Güç alanındaki iş birliğine karşın Yeni Delhi idaresi, ABD finans sistemine erişimini riske atmamak ismine yaptırımlara büyük ölçüde ahenk sağlamayı tercih etti. Böylelikle İran’ın petrol satışlarından elde ettiği kıymetli bir gelir kalemi kullanılamaz hale geldi.

GÜNEY KORE’DE 7 MİLYAR DOLARIN AKIBETİ NEDİR?

İran’ın dondurulmuş varlıkları ortasında en fazla dikkat çeken örneklerden biri de Güney Kore’de bulunan fonlar oldu. Birinci Trump idaresi devrindeki yaptırımlardan evvel Güney Kore, İran petrolünün değerli müşterilerinden biri olarak öne çıkıyordu. Bu periyotta Güney Kore bankalarında yaklaşık 7 milyar dolar meblağında İran varlığı biriktiği öne sürülüyor. 

Ancak kelam konusu kaynağın değerli bir kısmı daha sonra ABD ile İran ortasında gerçekleştirilen esir takası muahedesi kapsamında farklı bir sürece dahil edildi. Fonların büyük kısmı Katar’a transfer edildi ve kullanım şartları memleketler arası kontrole tabi tutuldu.

JAPONYA, UMMAN, LÜKSEMBURG VE ABD’DE DE VARLIKLAR BULUNUYOR

İran’ın yurtdışındaki fonları sırf Asya ülkeleriyle sonlu değil. Tekrar argümanlara nazaran Japonya, Umman, Lüksemburg ve hatta Amerika Birleşik Devletleri’nde de İran’a ilişkin çeşitli finansal varlıklar bulunuyor. Bu ülkelerdeki toplam fiyatın yaklaşık 8 milyar dolar düzeyinde olduğu bedellendiriliyor. Lakin kelam konusu sayılar kesin bilgilerden fazla memleketler arası finans etraflarının iddialarına dayanıyor.

Tüm bunların dışında akla gelen kritik bir soru daha var: Çin ve Hindistan’daki fonların hür bırakılmasının önündeki en büyük pürüz ABD yaptırımları mı, yoksa bu ülkelerin kendi tercihleri mi? 

Asıl mahzurun net biçimde ABD yaptırım mimarisi olduğunu söyleyen Oral Toğa, “Çin de Irak da Hindistan da aslında ödemeye razı. Borçlular ve ticaret istiyorlar. Lakin bankaları OFAC cezasından çekiniyor. ABD finans sistemine erişimi kaybetmek istemiyorlar. Yani mani bu ülkelerin isteksizliği değil, üçüncü taraflara yönelik tehdit” dedi.

Yine de ülke ülke farklar olduğunu da tabir eden uzman isim, “Çin’deki para teknik olarak dondurulmuş değil, kısıtlı. Pekin İran ticaretini esasen dolar dışında, Yuan ve takasla çeviriyor. Burada hem düzenek sorunu var hem de Çin’in tercihi. Çin hür çevrilebilir sert parayı vermek yerine kozu elinde tutmak istiyor. Hindistan’da ise sorun engelleme değil, paranın serbestçe çevrilememesi. Somut tahlile gelince, Cenevre çerçevesi tutarsa kısmi bir düzenek mümkün. Kore-Katar örneğindeki üzere belli dilimleri hareket ettiren bir muafiyet yapısı. Lakin havuzun tamamının çözülmesini beklememek lazım. Erişim nükleer ahenge bağlı ve geri alınabilir. Mahkemeye takılı ve çevrilemez kısımlar esasen kilitli kalır. Yani pak bir çözülme değil. Daha çok emanet ve muafiyet temelli, modül parça bir erişim göreceğiz diye düşünüyorum” biçiminde konuştu.