Belirtileri öteki hastalıklarla karıştırılıyor, teşhis zorlaşıyor… Kalp yetmezliğine dahi sebep olabiliyor

Prof. Dr. Mehmet Akbulut, PAH’ı, “Akciğer damarlarının daralması ya da tıkanması sonucu bu damarlardaki basıncın yükselmesiyle ortaya çıkan önemli bir dolanım sistemi hastalığıdır. Lakin PAH’ı tehlikeli yapan sırf damar basıncının artması değildir; hastalık birden fazla vakit sessiz ve sinsi ilerler” kelamlarıyla tanımladı ve merak edilen tüm soruları yanıtladı.

İşte herkesin bilmesi gerekenler…

Pulmoner Arteriyel Hipertansiyon ile bedenimizde tam olarak ne yaşanıyor da bu hastalık kalp yetmezliğine kadar ilerleyebiliyor?

Akciğerlere kan pompalayan kalbin sağ tarafı, daralmış damarlara karşı daima daha fazla güç harcamak zorunda kalır. Bu durum vakitle kalbin sağ tarafını yorar, büyütür ve tedavi edilmediğinde kalp yetersizliğine kadar ilerleyebilir. Yani PAH yalnızca akciğerleri değil, direkt kalbi de etkileyen önemli bir hastalıktır.

Hastaların yaşadığı nefes darlığını bazen “ince bir pipetten nefes almaya çalışmak” halinde tanım ediyoruz. Üstelik bu, birkaç saniyelik bir his değil; günlük hayatın her anında yaşanan bir gayrettir.

Merdiven çıkmak, kısa bir yürüyüş yapmak, hatta bazen konuşmak bile önemli bir efor haline gelebilir. Dışarıdan bakıldığında hastalar birçok vakit olağan görünür; lakin aslında her nefes için büyük bir gayret verirler. Bu nedenle PAH’ın erken fark edilmesi ve tedaviye vaktinde başlanması hayati kıymet taşır.

Hastaların yanlışsız teşhise ulaşması neden dünya genelinde ve Türkiye’de yıllar sürebiliyor? PAH hangi yaygın hastalıklarla karıştırılıyor ve hastalar yanlış bir yolda vakit mi kaybediyor?

PAH’ın teşhisinin gecikmesinin en değerli nedeni belirtilerinin çok genel ve temiz görünmesidir. Hastalar başlangıçta yalnızca çabuk yorulduklarını, nefes nefese kaldıklarını ya da çarpıntı hissettiklerini söylerler.

Bu şikayetler birçok vakit gerilim, kondisyon eksikliği, kansızlık, astım, KOAH, panik atak ya da fazla kiloya bağlanabiliyor. Bu nedenle hastalar uzun müddet farklı branşlarda dolaşabiliyor ve gerçek merkeze geç ulaşabiliyor.

Maalesef teşhiste kaybedilen mühlet hastalığın ilerlemesine neden oluyor. Dünya Sıhhat Örgütü’nün sınıflamasına nazaran hastaların kıymetli bir kısmı bize üçüncü yahut dördüncü evrede geliyor. Bu etapta birçok hastada kalp yetersizliği gelişmiş oluyor. Erken devirde hakikat kuşku oluşması bu nedenle hayati değer taşıyor.

Günlük hayatta ‘normal’ karşıladığımız fakat aslında bir ikaz işareti olabilecek belirtiler nelerdir?

Özellikle açıklanamayan nefes darlığı en değerli ikaz işaretlerinden biridir. Bunun yanında çabuk yorulma, çarpıntı, merdiven çıkarken zorlanma, yürüyüş kapasitesinde besbelli azalma, göğüste baskı hissi ve bayılma atakları dikkate alınmalıdır.

Genç yaşta sebepsiz nefes darlığı olması, kişinin evvelce rahat yaptığı günlük aktiviteleri artık yapamaması yahut öne eğilince bariz nefes açlığı hissetmesi kesinlikle değerlendirilmelidir.

Her nefes darlığı pulmoner arteriyel hipertansiyon manasına gelmez. Lakin bilhassa şikâyetler giderek artıyorsa ve günlük ömür kalitesini bozuyorsa, “Bu yalnızca yorgunluk” deyip geçmemek gerekir. Bu türlü durumlarda kardiyoloji yahut göğüs hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.

PAH, az görülen bir hastalık kategorisinde yer alıyor. Erken teşhis konulan bir hasta ile geç teşhis konulan bir hasta ortasında hayat kalitesi ve mühlet açısından nasıl bir fark var?

PAH geçmişte çok az kabul edilen bir hastalıktı lakin bugün düşündüğümüzden daha yaygın olduğunu biliyoruz. Bilhassa erken teşhis edilen hastalarda ömür kalitesi ve ömür mühleti açısından çok kıymetli avantajlar sağlanabiliyor.

Erken teşhis alan bir hastada uygun ilaç tedavileriyle hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabiliyor, günlük hayat kapasitesi korunabiliyor ve kişi uzun yıllar faal ömrünü sürdürebiliyor.

Ancak geç teşhis alan hastalarda durum çok daha ağır oluyor. Hastalık ilerledikçe kalbin sağ tarafı önemli biçimde etkileniyor ve kalp yetersizliği gelişiyor. Bu evrede ömür mühleti bariz formda kısalabiliyor ve birtakım hastalarda akciğer ya da kalp-akciğer nakli tek seçenek haline gelebiliyor.

Türkiye’de yeni PAH sayıları neler? Ülkemizde PAH tedavisi noktasında bugün hangi noktadayız?

Pulmoner arteriyel hipertansiyon toplum genelinde yaklaşık yüzde 1 oranında görülüyor. 65 yaş sonrasında ise bu oran yüzde 10’lara kadar çıkabiliyor. Türkiye, PAH teşhis ve tedavisi konusunda epey âlâ bir noktada yer alıyor.

Dünyadaki gelişmeler yakından takip ediliyor, birçok tecrübeli merkez ve multidisipliner grup faal olarak çalışıyor. Hatta birtakım Avrupa ülkeleriyle kıyaslandığında epeyce ileri bir düzeyde olduğumuzu söyleyebilirim.

Tedavide son yıllarda çok kıymetli gelişmeler yaşandı. Çağdaş, gayeye yönelik ilaçlar sayesinde hastaların ömür mühleti ve ömür kalitesi besbelli formda arttı. Hastalar uygun tedaviyle çalışabiliyor, seyahat edebiliyor ve denetimli idman yapabiliyor.

Bunun yanında enfeksiyonlardan korunmaları, grip ve zatürre aşılarını sistemli yaptırmaları büyük değer taşıyor. Hastaların en sık yaptığı yanılgı ise kendilerini güzel hissettiklerinde ilaçlarını bırakmalarıdır. Halbuki bu hastalıkta tedavi sürekliliği hayati kıymet taşır.

İleri evredeki birtakım hastalarda ise akciğer nakli yahut kalp-akciğer nakli gündeme gelebiliyor. Bu noktada organ bağışı farkındalığının artırılması da büyük değer taşıyor.

Hem topluma hem de bu belirtileri yaşayıp doktora gitmekte tereddüt eden bireylere bir uzman gözüyle bildiriniz nedir?

Pulmoner arteriyel hipertansiyon sessiz ilerleyen fakat erken fark edildiğinde denetim altına alınabilen bir hastalık. Bu nedenle bilhassa uzun süren nefes darlığını, çabuk yorulmayı ve besbelli kondisyon kaybını küçümsememek gerekiyor. İnsan birden fazla vakit nefes almanın değerini sıhhatini kaybettiğinde anlıyor.

Oysa erken teşhis, bu hastalıkta hayat kurtarıyor. 5 Mayıs Dünya Pulmoner Arteriyel Hipertansiyon Farkındalık Günü’nün temel gayesi da tam olarak bu; toplumda farkındalık oluşturmak, hastaların yalnız olmadığını hissettirmek ve erken teşhisin ehemmiyetini anlatmak. Şikayetleri olan bireylerin vakit kaybetmeden bir uzmana başvurmasını bilhassa tavsiye ediyorum.