ABD-İran mutabakatında neler var? Uzmanlar yorumluyor

ABD ile İran ortasında cuma günü resmi olarak imzalanması planlanan muahedenin akabinde, Washington idaresinin Tahran’a petrol ve petrol eserleri ihracatına derhal başlama müsaadesi vereceği belirtildi.

The Wall Street Journal (WSJ) gazetesine konuşan ve mutabakatın koşulları hakkında bilgi sahibi olan kaynaklar, bu adımın Tahran’a tansiyonu süratle çözmesi için sunulan bir finansal teşvik olduğunu kaydetti.

Tarafların pazar günü elektronik ortamda imzaladığı mutabakat zaptının metnine nazaran, kısıtlamaların kaldırılması bankacılık, sigorta ve nakliyat dahil olmak üzere petrol ticaretiyle bağlı tüm hizmetleri kapsayacak.

Washington Enstitüsü niyet kuruluşundan İran uzmanı Farzin Nadimi, WSJ’ye yaptığı değerlendirmede, Trump idaresinin Hürmüz Boğazı’nın açık kalmasını teminat altına almak için petrol ihracatını engelleme kozundan vazgeçmek zorunda kalmış olabileceğini söz etti.

Nadimi, “Beyaz Saray, bu cins ödünleri İran’ı ikna etmek için gerekli bir ön şart olarak görüyor; aksi takdirde Tahran’ı müzakereleri sürdürmeye ikna etmek çok sıkıntı olurdu” dedi.

İRAN İÇİN 300 MİLYAR DOLARLIK KALKINMA FONU KURULACAK

Mutabakat zaptı, ABD’nin bölgesel ortaklarıyla birlikte ve İran ile istişare ederek, bu ülke için “en az 300 milyar dolar fiyatında finansman sağlayacak kapsamlı bir tekrar yapılanma ve ekonomik kalkınma planı” hazırlamasını da öngörüyor.

Konuya vakıf bir kaynak Reuters’a yaptığı açıklamada, bu yapının devlet fonu yahut hibe içermeyen, tazminat ya da yine inşa programı niteliği taşımayan bir özel yatırım fonu olacağını bildirdi .

Kaynağın aktardığına nazaran; ABD, Körfez ülkeleri, Asya, Güney Amerika ve Afrika’dan şirketler fona şimdiden 150 milyar dolardan fazla taahhütte bulundu.

Belgede, İran’ın bloke edilen varlıklarının özgür bırakılması konusunda ise meçhul bir lisan kullanıldı. ABD’nin bu fonların “serbest bırakılmasını ve tam erişimini” sağlama kelamı verdiği, fakat net bir takvim ya da şart belirtmediği kaydedildi.

İran’ın yurt dışında bloke edilen varlıklarının ölçüsüne ait bilgiler farklılık gösteriyor. 1979 yılındaki İslam İhtilali’nin çabucak akabinde ABD, İran’ın 12 milyar dolarını dondurmuştu.

Günümüzde ise Çin üzere İran petrolü alan yahut Irak üzere İran’dan elektrik tedarik eden ülkelerin ABD yaptırımları nedeniyle ödeyemediği paralar da dahil edildiğinde, bu ölçünün 24 milyar dolar ila 100 milyar dolar ortasında olduğu iddia ediliyor.

Bloomberg’e konuşan bir ABD’li yetkili, ayrıntıları tartışmaktan kaçınarak İran’ın bu muahedenin avantajlarından sırf taahhütlerini yerine getirmesi halinde yararlanabileceğini vurguladı.

Bu taahhütler ortasında nükleer silah geliştirmekten vazgeçilmesi, halihazırda zenginleştirilmiş uranyumun etkisiz hale getirilmesi ve Hürmüz Boğazı’nda hür seyrüsefer güvenliğinin sağlanması yer alıyor.

Bir öbür kaynak ise teknik ayrıntılar üzerindeki çalışmaların sürdüğünü, bu nedenle 18 Haziran’da İsviçre’de yapılacak resmi imza merasimine kadar evraktaki tabirlerin değişebileceğini aktardı.

WASHİNGTON’DA TRUMP İDARESİNE REAKSİYONLAR ARTIYOR

Washington’da Trump’ı destekleyen çevreler bile idaresi, kâfi karşılık almadan İran’a çok büyük finansal kazanımlar sağlamakla eleştiriyor.

ABD’nin eski BM Daimi Temsilcisi Nikki Haley, toplumsal medya platformu X üzerinden yaptığı paylaşımda, petrol ihracatına derhal müsaade verilmesine ait, “Eğer bu doğruysa, İran kazanmış demektir. Birinci günden itibaren hiçbir yaptırım gevşetilmemelidir” sözlerini kullandı.

Washington merkezli Ortadoğu Enstitüsünden kıdemli uzman Brian Katulis, Financial Times’a (FT) yaptığı açıklamada , mutabakat metninin doldurulması gereken birçok boşluk nedeniyle “İsviçre peynirine benzediğini” söyledi.

Katulis, nükleer program dahil en kuvvetli hususların önümüzdeki 60 gün içinde ele alınacağını belirterek, “Bu mutabakat aslında mevcut durumu koruyor ve İran’a yalnızca Hürmüz Boğazı’nı yine açması karşılığında peşinen bir çeşit ödeme yapıyor” dedi.

İran’ın nükleer programı konusunda şu an bir uzlaşı olmadığını hatırlatan Katulis, Barack Obama devrinde 2015 yılında imzalanan ve Trump’ın sık sık eleştirdiği nükleer mutabakatın “uygulama ve kontrol düzenekleri içeren, son derece detaylı ve teknik bir anlaşma” olduğunu ekledi.

Katulis, mevcut mutabakatın ise “sanki WhatsApp bildirilerinden derlenmiş üzere durduğunu” söz etti.

Muhafazakar yayın organı National Review ise başyazısında mevzuya ait şu değerlendirmeye yer verdi:

“Trump’ın ABD’yi, birinci periyodunda, yani 2018 yılında son derece haklı bir halde feshettiği Obama’nın başarısız İran muahedesine geri döndürme ihtimali var. Başkan’ın onca sert açıklaması düşünüldüğünde, bu mutlak surette bir teslimiyet olacaktır.”