60 günlük müddetin sonu: İşte İran’ın önündeki 3 yol

İran ile ABD arasında kesin mutabakata varılması için İslamabad Mutabakat Zaptı kapsamında belirlenen 60 günlük müddet bugün sona erdi. Al Jazeera’nın tahliline nazaran Tahran ile Washington arasında direkt müzakereler yine başlamazken, Hürmüz Boğazı’nın geleceği, ekonomik baskılar ve yeni bir çatışma ihtimali İran’ın önündeki üç temel senaryoyu şekillendiriyor.

60 GÜNLÜK SÜRE DOLDU, GERİLİM BİTMEDİ

İran ile ABD arasında 18 Haziran’da imzalanan 14 maddelik İslamabad Mutabakat Zaptı, tarafların 60 gün içinde kesin bir muahedeye ulaşmasını öngörüyordu. Mutabakatın karşılıklı uzlaşmayla uzatılabilmesi de planlanmıştı.

Anlaşma kapsamında tüm cephelerde çatışmaların sona erdirilmesi, ABD’nin İran’a yönelik deniz ablukasını kademeli olarak kaldırması, İran ticaret gemilerine Hürmüz Boğazı’ndan inançlı geçiş sağlanması, petrol ihracatına yönelik muafiyet tanınması ve İran’ın dondurulmuş varlıklarının özgür bırakılması öngörülüyordu.

Ancak mutabakatın imzalanmasının akabinde çatışmalar yine başladı. Daha sonra tansiyonun düzeyi düşse de taraflar, muahedenin uygulanması konusunda karşılıklı suçlamalarda bulunmayı sürdürdü.

TAHRAN VE WASHINGTON BİRBİRİNİ SUÇLUYOR

Washington, mutabakat kapsamında öngörülen takvime nazaran deniz ablukasını kaldırmadı. İran ise Hürmüz Boğazı’ndaki denetimini korumakta ısrar etti ve boğazın yine açılmasını ABD’nin ablukayı kaldırmasına ve dondurulmuş fonların özgür bırakılmasına bağladı.

ABD ise Tahran’ı Hürmüz Boğazı’nı yine açma taahhüdünü yerine getirmemekle suçladı.

Aracılar üzerinden dolaylı temaslar devam etse de İran ile ABD arasındaki müzakereler yine başlamadı. Taraflar ayrıyeten 60 günlük müddetin uzatılması konusunda da muahedeye varamadı.

ARAKÇİ: UZATILACAK BİR ATEŞKES YOK

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçı, sürenin dolmasından saatler evvel yaptığı açıklamada, İslamabad Mutabakatı’nın sadece 60 günlük süreksiz bir ateşkesi öngörmediğini, “savaşın sona ermesini” amaçladığını söyledi.

ABD’nin mutabakatı ihlal ettiğini ve bunun çatışmaların yine başlamasına yol açtığını savunan Arakçı, bu sebeple “uzatılması gereken 60 günlük bir ateşkesin olmadığını” belirtti.

Arakçı ayrıyeten Tahran’ın Washington ile müzakerelere yine başlama konusunda şimdi karar vermediğini açıkladı.

Al Jazeera’nın tahliline nazaran bu açıklamalar, Tahran’ın 17 Ağustos’u otomatik olarak savaşın tekrar başlayacağı bir tarih olarak görmediğine işaret ediyor. İran idaresi, daha çok son muahedeye ulaşılması için belirlenen müddetin sona erdiği görüşünde.

İRAN, HÜRMÜZ KARTINDAN VAZGEÇMİYOR

Tahran, diplomasi seçeneğini büsbütün kapatmıyor lakin önümüzdeki dönemde Hürmüz Boğazı üzerindeki tesirini muhafazaya, askeri hazırlığını artırmaya ve uzun müddetli bir çatışma ihtimaline hazırlanmaya odaklanıyor.

İran tarafına nazaran deniz ablukasının kaldırılmaması, dondurulmuş fonların özgür bırakılmaması, askeri operasyonların tekrar başlaması ve İsrail’in Lübnan’a yönelik hücumlarının devam etmesi mutabakatın içeriğini etkisiz hale getirdi.

İslamabad Mutabakatı’na nazaran ABD’nin deniz ablukasını muahedenin imzalanmasının çabucak akabinde kaldırması ve 30 gün içinde büsbütün sona erdirmesi gerekiyordu. Buna karşılık İran’ın Hürmüz Boğazı’ndan ticari gemilerin inançlı geçişi için gerekli düzenlemeleri yapması bekleniyordu.

Mutabakatın 13. maddesi ise kesin mutabakata ait müzakerelerin başlatılmasını; savaşın sona erdirilmesi, ablukanın kaldırılması, seyrüsefer özgürlüğü, petrol ihracatına yönelik muafiyetler ve dondurulmuş varlıkların hür bırakılması üzere kararların uygulanmasına bağlıyordu.

İRAN’DA HAKİM GÖRÜŞ: ATEŞKES YOK, SAVAŞ BİTMEDİ

Uluslararası bağlantılar araştırmacısı Ali Akbar Darini, Washington’ın mutabakatın imzalanmasından bu yana taahhütlerini yerine getirme konusunda olumlu bir tavır sergilemediğini savunuyor.

Darini, Al Jazeera Net’e yaptığı açıklamada, Tahran’da hakim görüşün “şu anda bir ateşkes olmadığı, savaşın yoğunluğu ve araçları değişmiş olsa bile devam ettiği” yönünde olduğunu söyledi.

Darini’ye nazaran bu sebeple 60 günlük müddetin sona ermesi, direkt barıştan savaşa geçiş manasına gelmiyor.

İran’ın yaklaşımına nazaran problem mevcut bir ateşkesin uzatılması değil, ABD’nin uygulamadığını düşündüğü mutabakat kararlarının tekrar hayata geçirilmesi. Tahran, Washington’ın daha evvel verdiği taahhütlere dönmesini yeni bir müzakere çeşidinin ön şartı olarak görüyor.

İRAN-UMMAN GÖRÜŞMELERİNDE GÖZLER HÜRMÜZ BOĞAZI’NDA

İslamabad Mutabakatı’nın uygulanmasında yaşanan meselelerin akabinde diplomatik temasların odağı İran ile Umman arasındaki görüşmelere kaydı.

Taraflar, Hürmüz Boğazı’nda süreksiz seyrüsefer düzenlemeleri, gemilerin giriş ve çıkışlarında kullanılabilecek inançlı rotalar, gelecekteki idare yapısı ve denizcilik hizmetleri üzere başlıkları görüşüyor.

İran Dışişleri Bakanlığı, görüşmelerin İran ve Umman’ın egemenlik hakları ile güvenlik hassasiyetlerine hürmet gösteren inançlı denizcilik güzergahları oluşturulmasını amaçladığını belirtiyor.

İki ülkenin ortak açıklamasında da Hürmüz Boğazı’nın iki kıyı devleti olarak İran ve Umman’ın egemenlik haklarına ve çıkarlarına hürmet gösterilmesi gerektiği vurgulandı.

TAHRAN, BOĞAZIN TAMAMEN AÇILMASINI ŞARTLARA BAĞLIYOR

İran, Umman ile teknik ve türel bir düzenlemeye varılmasını Hürmüz Boğazı’nın büsbütün tekrar açılmasıyla tıpkı çerçevede pahalandırmıyor.

Tahran, boğazın tekrar açılmasını İran limanlarına uygulanan ABD ablukasının kaldırılmasına, dondurulmuş fonların özgür bırakılmasına ve askeri taarruz ile tehdit olarak nitelendirdiği hareketlerin sona ermesine bağlıyor.

Al Jazeera’nin görüşlerine yer verdiği Eski İranlı diplomat Hadi Afkhami’ye nazaran İran, Umman ile transit güzergahlar, fiyatlar ve denizcilik hizmetleri konusunda muahedeye varsa bile Hürmüz Boğazı üzerindeki kozunu elinde tutmaya devam edecek.

Afkhami, Al Jazeera Net’e yaptığı değerlendirmede, seyrüsefer idaresine ait bir muahedenin ABD ablukası ve dondurulmuş fonlar konusunda ilerleme sağlanmadan boğazın büsbütün açılması manasına gelmediğini belirtti.

ABD DE İRAN DA BASKI KARTLARINI KULLANIYOR

Afkhami, İran ile ABD arasındaki süreci iki tarafın da baskıya dayanma kapasitesinin sınandığı bir devir olarak kıymetlendiriyor.

ABD ekonomik baskı ve abluka düzeneğini kullanırken İran ise Hürmüz Boğazı üzerindeki denetimini ve bunun güç fiyatları üzerindeki tesirini bir koz olarak kıymetlendiriyor.

İran açısından boğazın kapalı kalması, global güç fiyatlarının yükselmesine ve ABD idaresi üzerindeki ekonomik baskının artmasına sebep olabilir.

ABD’de güç fiyatları ve enflasyonun gündemde olduğu bir dönemde yaklaşan Kongre seçimleri de İran evrakının Washington açısından ehemmiyetini artırıyor.

Bu tablonun ABD’yi yaptırımların hafifletilmesi ve İran’ın dondurulmuş varlıklarının bir kısmının özgür bırakılması karşılığında kademeli denizcilik düzenlemelerini içeren bir uzlaşmaya yöneltebileceği bedellendiriliyor.

İRAN YENİ BİR ÇATIŞMAYA HAZIRLANIYOR

İran sırf siyasi ve ekonomik baskılara karşı hazırlık yapmıyor. Tahran’ın yeni bir askeri çatışma ihtimalini de değerlendirdiği belirtiliyor.

İranlı uzmanlar, bunun göstergesi olarak askeri ve güvenlik idaresindeki son değişiklikleri ve sadece savunma ile karşılık verme anlayışının ötesine geçen yeni hazırlıkları gösteriyor.

Uluslararası alakalar uzmanı Mustafa Khoshcheshm, Tahran’ın ABD’nin adımlarını vakit kazanma ve yeni bir savaş cinsine hazırlanma teşebbüsü olarak gördüğünü tabir ediyor.

Khoshcheshm, Al Jazeera’ye yaptığı açıklamada İran’ın askeri yapısını, yeni etabın ekonomik baskı ve askeri hareketlerle hudutlu kalmayabileceği varsayımıyla tekrar düzenlediğini söyledi.

Uzman, Tahran’ın yeni bir atağa vereceği karşılığın evvelki ataklardan daha sert olacağını açıkladığını belirtti.

Khoshcheshm ayrıyeten, İran’ın Hürmüz Boğazı kapalı kaldığı sürece vaktin kendi lehine ilerlediğine inandığını söyledi. Buna nazaran güç fiyatlarındaki artış ve yaklaşan ABD Kongre seçimleri, Washington üzerindeki baskıyı artırıyor.

İRAN’IN TALEPLERİ GENİŞLEYEBİLİR

Khoshcheshm’e nazaran İran’ın Gazze’deki savaşın sona ermesini de talepler arasına eklemesi, Tahran’ın müzakerelere güçlü bir pozisyondan baktığını gösteriyor.

Uzman, mutabakatın uygulanmasındaki meselelerin devam etmesi halinde İran’ın taleplerini İsrail’in nükleer silahsızlanması yahut Yemen’e yönelik abluka ve yaptırımların kaldırılması üzere başlıkları da içerecek halde genişletebileceği görüşünde.

Buna rağmen yükselen telaffuzların önümüzdeki haftalar yahut aylarda kapsamlı bir çatışmaya dönüşebileceği uyarısı yapılıyor.

WASHINGTON’IN ÖNÜNDE BAŞKA BİR SENARYO DA VAR

Ali Akbar Darini ise ABD’nin yakın vadede büyük ölçekli bir hücumdan kaçınabileceğini düşünüyor.

Darini’ye nazaran Washington bunun yerine yaptırımları sıkılaştırabilir, deniz ablukasını sürdürebilir, İran içindeki siyasi uyuşmazlıkları derinleştirebilir ve ekonomik baskının sonuç vermesi halinde daha büyük bir çatışmaya hazırlanabilir.

Darini, İran’ın evvelki iki savaş sürecinden ders çıkardığını ve bu sebeple sadece askeri çatışmaya değil, iktisat, denizcilik, iç siyaset ve ruhsal çabayı kapsayan daha uzun müddetli bir senaryoya hazırlandığını tabir ediyor.

İRAN’IN ÖNÜNDE 3 SENARYO

Al Jazeera’nın tahlilinde, 17 Ağustos sonrasındaki devir için üç temel senaryo öne çıktı.

İlk senaryoda ABD ve İsrail’in sürpriz bir taarruz düzenlemesi bulunuyor. Bu kıymetlendirme, evvelki son tarihler sonrasında yaşanan çatışmalar ve Tahran’ın yeni hücumlara hazırlığı dikkate alınarak öne çıkarılıyor.

Ancak Hadi Afkhami, evvelki savaşın maliyeti ve Washington’ın gayelerine tam olarak ulaşamaması sebebiyle bu seçeneğin daha düşük ihtimalli olduğunu düşünüyor.

İkinci senaryo, kısa vadede en mümkün seçenek olarak bedellendiriliyor. Buna nazaran taraflar resmi olarak yeni bir savaşa geçmeden kuşatmayı sıkılaştıracak, yaptırımları sürdürecek, askeri tehdit ve hareketleri artıracak.

İran’ın bu süreçte Hürmüz Boğazı’nı temel baskı ögelerinden biri olarak elinde tutması ve askeri hazırlığını artırması bekleniyor.

Üçüncü senaryo ise resmi bir müddet uzatımı olmadan Pakistan yahut Umman’ın arabuluculuğuyla dolaylı görüşmelerin yine başlaması.

Bu seçeneğin hayata geçmesi halinde taraflar daha geniş başlıklara geçmeden evvel deniz ablukası, seyrüsefer ve dondurulmuş birtakım İran fonlarının hür bırakılması üzere mevzularda süreksiz bir düzenleme üzerinde çalışabilir.