14 unsurluk mutabakatın şifreleri! ABD-İran muahedesinin hassas başlıkları neler? ‘Buzdağının görünen kısmı’

ABD ve İran’ın, nükleer program başta olmak üzere mutabakatın uygulanmasına yönelik kamuoyuna açıklanmayan “gizli teklifler” üzerinde çalıştığı öne sürüldü.

CNN’e konuşan ABD’li kaynaklar, Washington ve Tahran’ın, mutabakat zaptındaki unsurların hayata geçirilmesi için perde ardında ek düzenlemeler üzerinde çalıştığını tabir etti.

Kaynaklar, tarafların mutabakat zaptını memnuniyetle karşıladığını fakat İran’ın, kamuoyuna yansıyan 14 unsurluk metin dışında rastgele bir ek belgeyi imzalamadığını belirtti.

Dünyanın sonucunu merakla beklediği süreç devam ederken İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi ve Siyaset Akademisi Yöneticisi Dr. Canan Tercan, ABD basınında gündeme gelen “gizli teklifler” argümanlarını ve ABD-İran ortasında imzalanan 14 unsurluk mutabakatın mümkün sonuçlarını Hürriyet.com.tr’ye kıymetlendirdi.

“GİZLİ TEKLİFLER” VE ART KAPI DİPLOMASİSİ

Tercan, 14 unsurluk mutabakatın kamuoyuna sunulduğu haliyle tam bir barış mutabakatı değil, müzakere çerçevesi niteliğinde olduğunu vurguladı. ABD basınında yer alan “gizli teklifler”, “arka kapı diplomasisi” ve “ek protokoller” savlarının milletlerarası bağlar açısından şaşırtan olmadığını belirterek şunları söyledi:

“ABD ile İran ortasında üzerinde uzlaşı sağlandığı açıklanan 14 unsurluk mutabakat, kamuoyunda ‘anlaşma’ olarak sunulsa da gerçekte kapsamlı bir barış muahedesinden fazla müzakerelerin çerçevesini belirleyen bir yol haritası niteliğindedir. Bu nedenle Amerikan basınında yer alan ‘gizli teklifler’, ‘arka kapı diplomasisi’ yahut ‘ek protokoller’ savları milletlerarası diplomasi açısından şaşırtan değildir. Tarihî olarak bakıldığında, nükleer programlar, güvenlik garantileri ve yaptırımlar üzere stratejik hususlar birçok vakit kamuoyuna açıklanmayan teknik ekler yahut saklı diplomatik mutabakatlarla şekillendirilmiştir.”

Tercan’a nazaran metinde en dikkat çeken öge, kritik başlıkların 60 gün içinde müzakere edilecek olması ve sürecin şimdi tamamlanmamış olması.

NÜKLEER PROGRAM, URANYUM VE KONTROL KRİZİ

En kritik evrakın İran’daki zenginleştirilmiş uranyumun geleceği olduğu belirten. Tercan, bu bahiste üç muhtemel senaryoya dikkat çekti:

• Stokların seyreltilmesi,
• Üçüncü ülkeye transfer edilmesi 
• İran içinde memleketler arası kontrol altında tutulması.

Ayrıca Milletlerarası Atom Gücü Ajansı’nın (IAEA) kontrol yetkilerinin kapsamının da belirsizliğini koruduğunu tabir etti.

Tercan, mevzuya ait şu değerlendirmeyi yaptı:

“Bilhassa İran’daki zenginleştirilmiş uranyumun akıbeti en değerli belgedir. ABD bu materyallerin büsbütün memleketler arası kontrole açılmasını isterken, İran bunu egemenlik hakları çerçevesinde kıymetlendirmektedir.”

FÜZE BELGESİ VE BÖLGESEL VEKÂLET GÜÇLERİ

Mutabakatta balistik füze programına yer verilmemesini “dikkat cazip bir boşluk” olarak kıymetlendiren Tercan, bu alanın şuurlu formda ikinci plana bırakıldığını tabir etti.

Tercan’a nazaran İran’ın bölgesel vekil güçleri olan Hizbullah, Irak’taki Şii milisler, Suriye’deki İran takviyeli ögeler ve Yemen’deki Husiler de sürecin en hassas başlıkları ortasında yer alıyor.

İsrail’in bu hususta sert tavrı nedeniyle kimi belgelerin perde ardında yürütüldüğünü belirten Tercan, Lübnan cephesindeki gelişmelerin de mutabakatın geleceğini direkt etkileyeceğini söyledi.

300 MİLYAR DOLARLIK EKONOMİK PAKET VE KÖRFEZ FAKTÖRÜ

Mutabakatta yer alan 300 milyar dolarlık yine inşa ve kalkınma planının en belgisiz alanlardan biri olduğunu belirten Tercan, finansmanın kaynağı ve dağıtım sisteminin netleşmediğini şöyle söz etti:

“Diplomatik etraflarda bu yükün kıymetli kısmının Körfez ülkeleri tarafından üstlenilmesi ihtimali konuşulmaktadır. Bu türlü bir senaryoda güvenlik garantileri ve ABD’nin fon üzerindeki rolü de kritik olacaktır.”

Tercan, İran’ın dondurulmuş varlıklarının hür bırakılmasına, SWIFT sistemine dönüşüne ve güç yaptırımlarının kaldırılmasına ait şimdi net bir tarih oluşturulmadığını belirtti.

EN BÜYÜK RİSKLER: İSRAİL, IAEA VE İÇ SİYASET

Tercan’a nazaran mutabakatın uygulanabilirliği önündeki en büyük risk İsrail’in sürece karşı tavrı. Bunun yanı sıra IAEA’nın kontrol sürecinden çıkabilecek mümkün raporlar da süreci tekrar krize sürükleyebilir.

ABD iç siyasetinde Kongre istikrarları, Cumhuriyetçi kanadın tavrı ve İran içindeki muhafazakâr yapılar da değerli kırılganlık alanları olarak öne çıkıyor.

Tercan, bu hususta şunları söyledi:

“Önemli bir risk de IAEA’nın yürüteceği doğrulama sürecidir. Şayet İran’ın yükümlülüklerini tam olarak yerine getirmediği tarafında bir rapor yayımlanırsa, süreç çok kısa müddette tekrar krize dönüşebilir.”

TRUMP STRATEJİSİ: BASKI, MÜZAKERE VE JEOPOLİTİK DENGE

Dr. Canan Tercan, Trump idaresinin dış siyasette “maksimum baskı ve akabinde müzakere” stratejisini sürdürdüğünü belirtti. Bu yaklaşımın Kuzey Kore, Çin ve NATO bağlarında de görüldüğünü hatırlattı.

“Trump idaresi ile dünya yeni bir liderlik profiliyle tanıştı. Ani karar değişiklikleri ve çok aktörlü süreçler bu periyodun karakteristiğidir.”

Tercan’a nazaran ABD’nin İran konusunda daha esnek bir nükleer yaklaşım geliştirmesi, sırf diplomatik değil tıpkı vakitte ekonomik ve global jeopolitik zorunlulukların da sonucu.

Çin ile rekabet, Rusya-Ukrayna savaşı ve Hint-Pasifik bölgesindeki stratejik öncelikler nedeniyle Washington’ın Orta Doğu’da yeni bir uzun savaş istemediği bedellendiriliyor.

GEÇİCİ ÇERÇEVE, MEÇHUL GELECEK

Tercan’a nazaran açıklanan 14 unsurluk mutabakat, buzdağının sırf görünen kısmı. Asıl belirleyici süreç ise 60 günlük müzakere devrinin sonunda ortaya çıkacak.

Tercan, bu duruma dair “Dolayısıyla mevcut tabloyu sadece süreksiz bir taktik olarak okumak eksik kalacaktır. Daha gerçek kıymetlendirme, Trump idaresinin değişen global istikrarlar doğrultusunda diplomatik araçları daha aktif kullanmaya başladığı tarafındadır.” değerlendirmesinde bulundu.