11 Eylül’den beri birinci. ABD’de tüm uçaklar indirildi, sivil havacılık alt üst oldu

ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), hava trafik denetim merkezlerindeki irtibat arızası sebebiyle ülke genelinde durdurulan tüm uçuş kalkışlarına yine müsaade verdi.

Dün havalimanlarında büyük kaosa yol açan arıza, 11 Eylül 2001 ataklarından bu yana ABD hava alanındaki en uzun periyodik duruşa neden oldu.

Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, dört saati aşan kesintinin akabinde ABD hava alanının Türkiye saatiyle 04.15’te yine “açıldığını” duyurdu.

Ancak Duffy, Beyaz Saray’daki gece brifinginde kalkışların kademeli başlayacağı ve havayolu şirketlerinin olağan sisteme dönmesinin vakit alacağı ihtarını yaptı.

Bakan Duffy gazetecilere, “Bu gece doğu saatiyle 20.15’te hava alanını açtık. Pekala bu, her uçağın çabucak şimdi havalanacağı manasına mı geliyor? Süreç yavaş ilerleyecek” dedi.

Uçuş takip bilgileri sağlayan FlightRadar24’e nazaran 6 bin 600’den fazla uçuş iptal edildi ve 8 bin 600 uçuş ertelendi.

Pazar günü için planlanan bin 500 uçuş da şimdiden iptal edildi.

Havacılık analistleri, dört saatlik durdurma kararının uçuş tarifelerini günlerce aksatabileceğini belirtti.

Havacılık analiz şirketi Cirium’un datalarına nazaran, kalkış yasağının başlamasından kısa mühlet sonra, Türkiye saatiyle 23.00’ten itibaren yaklaşık 11 bin uçuşla 1,5 milyondan fazla yolcunun ABD havalimanlarından ayrılması planlanıyordu.

Bakan Duffy, X hesabındaki paylaşımında FAA’in ülke genelindeki kalkış durdurma kararını “tüm Hava Yolu Trafik Kontrol Merkezlerini etkileyen bir bağlantı sorunu” sebebiyle aldığını açıkladı.

Sorunun saat 15.36’da hava trafik denetim merkezlerindeki radar ve bağlantı sistemlerinde yaşanan istikrarsızlıkla başladığını söyleyen Duffy, kesintiyi FAA’in eski ağına bağladı.

Duffy, “Anahtarlarımız ve yönlendiricilerimiz datayla aşırı yüklendi, bu yönlendiricilerden gelen datalarda tutarsızlıklar görmeye başladık ve bu yüzden sistemi kapattık” diye konuştu.

Cihazlardaki aşırı yüklenmeye neyin yol açtığı ise birinci etapta netleşmedi.

Hiçbir evrede radar yahut irtibatın büsbütün kopmadığını ve binlerce uçağı inançlı halde indirdiklerini belirten Duffy, acil sorunun giderildiğini ve uçmanın inançlı olduğunu vurguladı.

İki havayolu yetkilisine nazaran kesinti, L3Harris Technologies şirketinin kontrolündeki telekomünikasyon ağını etkiledi.

Bu ağ, hava trafik kontrolörlerinin pilotlarla irtibat kurmak için kullandığı kritik radyo frekanslarını yönetiyor.

Son arıza; eskiyen teknoloji, ekipman ve bağlantı meselelerinin yanı sıra birkaç bin kontrolör açığıyla boğuşan ABD hava trafik denetim sistemindeki baskının en çarpıcı işareti oldu.

Benzer arızaları önleyecek yeni bir sistemi finanse etmediği gerekçesiyle Kongre’yi suçlayan Duffy, modernizasyon için 50 milyar dolar daveti yaptı.

Duffy, “Elimizde inanılmaz derecede eski bir hava trafik denetim sistemi var” dedi.

Bakan kelamlarını, “Onarmamız için bize parayı verin” diyerek sürdürdü.

Duffy ayrıyeten, “Anahtarlarımız ve yönlendiricilerimiz bilgiyle aşırı yüklendi ve çöktü. Çöken şey eski donanımdı; bence Amerikan halkının yanıtlaması gereken soru şu: Kongre’nizin bunu finanse etmesini istiyor musunuz?” sözlerini kullandı.

Kesinti kaynaklarda farklı zamanlamalarla aktarılan bütçe talebiyle tıpkı periyoda denk geldi; bir habere nazaran arızadan çabucak evvel Cuma günü erken saatlerde, başka bir habere nazaran ise arızadan bir gün evvel Beyaz Saray ve Ulaştırma Bakanlığı Kongre’den yaklaşık 30,1 milyar dolarlık ek kaynak istemişti.

Eski havalimanları ile hava trafik denetim altyapısını yenilemeyi hedefleyen bu paketin 10,1 milyar dolarlık kısmı direkt hava trafik denetim modernizasyonuna ayrılmıştı.

Ülke genelinde on binlerce yolcunun havalimanlarında mahsur kaldığını belirten Duffy, İç Güvenlik Bakanı Markwayne Mullin ile birlikte kesintiyi görüşmek üzere Oval Ofis’te Başkan Donald Trump ile bir araya geldiklerini söyledi.

İki yetkili, kesintinin başlamasından yaklaşık beş saat sonra bile şimdi açıklama yapmayan Başkan Trump’ı da savundu.

Mullin, “Başkan Trump derhal ofisinde insanları topladı” dedi ve “İletişim halindeydik” diye ekledi.

Bakan Mullin, kesintinin bir siber akından yahut denetimden çıkmış bir yapay zeka sisteminden kaynaklandığına dair şu ana kadar “sıfır kanıt” olduğunu açıkladı.

Dünya genelinde hizmetleri aksatan kapsamlı Microsoft kesintisiyle yahut koordineli bir siber atakla ilişki kurulduğu yönündeki spekülasyonları da reddeden Mullin, “13. Cuma’ya beğenilen geldiniz, değil mi? Herkesin bu olayla Microsoft arasında hiçbir ilişki olmadığını anlamasını istiyorum. Pek çok kişinin bu çıkarımı yaptığını biliyorum” diye konuştu.

“Aslında hiçbir siber taarruz yoktu” diyen Mullin, değerlendirmesini şöyle sürdürdü: “Siber tehditlere ve siber akınlara bakmaya başladığımızda, ekseriyetle birileri el kaldırıp ‘Hey, bunu biz yaptık’ der. Bu türlü bir bağlantı trafiği yok. Hiçbir iz görmedik.”

Öte yandan Mullin, ABD güvenlik ve kolluk kuvvetlerinin incelemeyi sürdürdüğünü ve hiçbir ihtimali büsbütün dışlamadığını belirtti.

Mullin, “Sorun mekanik kaynaklı görünüyor, fakat tekrar de bakmaya devam ediyoruz” dedi.

Ulusal Güvenlik Ajansı’nın (NSA) da soruşturmada İç Güvenlik Bakanlığı ile birlikte çalıştığını kelamlarına ekledi.

Kalkış yasağı kaldırılsa da Boston’dan Seattle’a, New York’tan Los Angeles’a kadar ülke genelinde yolcuların yaşadığı mağduriyet sona ermedi.

Uçaklar kapılarda beklerken, artan rötar ve iptaller sebebiyle binlerce yolcu gidiş salonlarına ve havayolu bankolarına akın etti.

Pensilvanya eyaletinin West Chester kentinden 50 yaşındaki Edward Kargbo, Etiyopya Havayolları’nın saat 21.00’deki uçağıyla Togo’nun başşehri Lomé’ye uçacaktı.

Uçuşu Cumartesi sabahı 06.00’ya ertelenen Kargbo, geceyi havalimanında geçirmeyi planladığını anlattı.

Kargbo, “Geceyi burada tünemiş halde geçirmek zorundayım” dedi ve “Mahsur kaldım” diye ekledi.

Newark Havalimanı’nda ise 47 yaşındaki Louise Maher, Londra’ya gidecek British Airways uçağının havacılık krizine takılmasıyla bekleyişte kaldı.

Maher, “Bir noktada ağlayabilirim ancak şimdi değil” diye konuştu.

Aksaklık FAA sistemlerindeki arızadan kaynaklandığı ve taşıyıcı şirketlerin sorumluluğunda olmadığı için ABD’li havayolu şirketleri mahsur kalan yolculara tazminat ödemek zorunda kalmayacak.

Yatırımcılar ise havayolu şirketlerinin uğrayacağı mali kaybı fiyatlamaya başladı.

Borsa kapanışı sonrası süreçlerde American Airlines, United Airlines ve Delta Air Lines payları yüzde 1 ile yüzde 2 arasında bedel kaybederken, JetBlue Airways payları yaklaşık yüzde 3 düştü.

American Airlines, uçakları ve mürettebatı daha süratli toparlanacak formda pozisyonlandırmak ismine ana merkezleri dışındaki küçük kentlere ve milletlerarası noktalara yapılan uçuşlara öncelik verdiğini duyurdu.

Cuma günkü kesinti, ABD hükümetinin milyarlarca dolar harcamasına karşın yaşlanan hava trafik denetim ağının dayanıklılığını yine tartışmaya açtı.

Sistemin temelindeki zayıflıklar yıllardır resmi raporlarla belgeleniyor.

ABD Sayıştayı (GAO), 2024 tarihli raporunda FAA’in 138 hava trafik denetim sisteminden 51’ini sürdürülemez, 54’ünü ise potansiyel olarak sürdürülemez olarak sınıflandırdığını ortaya koydu.

Bu iki küme, incelenen sistemlerin dörtte üçünden fazlasına karşılık geliyor.

FAA Başkanı Bryan Bedford, Eylül ayında Reuters’a yaptığı açıklamada kuruma bağlı 300’den fazla hava trafik tesisinin birbirinden kopuk teknolojik adacıklar halinde çalıştığını söylemişti.

Bedford, birtakım tesislerin birbiriyle kesintisiz irtibat kuramayan, onlarca yıllık bilgisayarlara ve telekomünikasyon sistemlerine bağımlı olduğunu belirtmişti.

Kullanımdan kalkmış kimi eski ekipmanların yedek kesimleri ise internetteki açık artırma sitelerinden temin ediliyor yahut 3 boyutlu yazıcılarla üretiliyor.

Eylül ayında yaşanan bir olay, bir irtibat arızasının bir başkasıyla birleşerek nasıl büyüyebileceğini göstermişti.

Philadelphia’daki bir hava trafik denetim tesisine hizmet veren telekomünikasyon devresinde kusur bildirileri görülünce, FAA yüklenicisi yedek fiber optik hatta geçmişti.

Ancak bir inşaat grubunun New Jersey’de bu yedek çizgisi kazara kesmesi yaygın aksamalara yol açmış ve o gün ABD’de yaklaşık 9 bin 500 uçuş ertelenmiş yahut iptal edilmişti.

Bedford o devir, “Sistem çöktüğünde, çağdaş bir mimarinin bize sağlayacağı yedekliliğe sahip değiliz” demişti.

11 Eylül taarruzlarından bu yana ülke genelindeki öteki tek kalkış durdurma kararı ise Ocak 2023’te alınmıştı.

Pilotlara kritik güvenlik bildirimleri dağıtan FAA sistemindeki arıza sebebiyle iç çizgi kalkışları yaklaşık 90 dakika (iki saatten az bir süre) durdurulmuş ve 10 binden fazla uçuş aksamıştı.

Kongre, Temmuz 2025’te telekomünikasyon ve radar sistemleri dahil ülkenin yaşlanan hava trafik denetim altyapısını modernize etmek için 12,5 milyar dolar onaylamıştı.

Yönetim Cuma günü yaptığı açıklamada, FAA’in eski bakır telekomünikasyon ağının yüzde 68’inin yüksek süratli fiber kablolarla değiştirildiğini duyurdu.

Ancak FAA Başkanı Bedford, Eylül ayında çağdaş bir telekomünikasyon ağı kurulmadıkça sadece eski bakır telleri fiber optik kablolarla değiştirmenin gelecekteki kesintileri önlemeyeceği ikazında bulunmuştu.

Yenileme çalışmaları finansman bulmanın ötesinde planlama pürüzleriyle de karşı karşıya.

Sayıştay, Eylül ayında FAA’in hava trafik kontrol modernizasyon programı için muteber bir maliyet kestiriminden ve entegre bir ana takvimden mahrum olduğu ikazını yaptı.

Kurumun Mayıs ayı prestijiyle birbiriyle koordine edilmeyen 11 bin 389 farklı proje takvimi yürüttüğü, bunun da tıpkı tesislerde yinelenmiş iş, gecikme ve maliyet aşımı riskini artırdığı tespit edildi.

FAA modernizasyonun birinci evresini Aralık 2028’e kadar tamamlamayı hedefliyor; lakin Sayıştay yetersiz planlamanın gecikme riskini büyüttüğünü ve kurumu arızaya açık eski sistemlere daha uzun mühlet bağımlı bırakabileceğini vurguluyor.

ABD Ulaştırma Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Federal Havacılık İdaresi (FAA), ülkedeki sivil havacılığın tüm yönlerini düzenlemek ve denetlemekten sorumlu devlet kurumu.

Temel misyonu dünyanın en inançlı ve en verimli havacılık sistemini sağlamak olan kurum, günde 44 binden fazla uçuşa ve bir milyondan fazla yolcuya hizmet veren dev bir ağı yönetiyor.

Kongre’nin 1958 tarihli Federal Havacılık Yasası ile ilk olarak Federal Havacılık Ajansı ismiyle kurduğu yapı, 1967’de bugünkü ismini alarak yeni kurulan Ulaştırma Bakanlığına bağlandı.

Merkezi başşehir Washington’da yer alan ve Bryan Bedford’un başkanlık ettiği kurum; ABD hava alanı ile etrafındaki milletlerarası sularda uçak hareketlerini yöneten denetim kulelerini ve merkezlerini işletiyor.

Uçak tasarımı, üretimi ve bakımı için güvenlik kuralları koyan kurum; pilotları, teknisyenleri ve uçuş eğitmenlerini sertifikalandırıyor, 19 binden fazla ABD havalimanının güvenlik standartlarını ve federal fonlarını yönetiyor.

FAA ayrıyeten ticari uzay fırlatmalarını ve dünyaya dönüşleri lisanslarken insansız hava araçlarının kaydını, inançlı kullanımını ve uçakların gürültü ile emisyon hudutlarını düzenliyor.