Yerin altındaki tehdit! Trump ‘umurumda değil’ demişti…

Şubat ayında ABD’nin İran’a yönelik askeri operasyonlarının başlamasıyla birlikte tırmanan kriz, nükleer silah tehdidi tartışmalarını tekrar global gündemin merkezine taşıdı. ABD Başkanı Donald Trump, operasyonların birinci günlerinde İran’ın nükleer silah edinme ihtimalini “yakın bir tehlike” olarak nitelendirirken, son açıklamalarında bu telaffuzunu yumuşatması dikkat çekti. Trump’ın çelişkili sözleri hem Washington’da hem de milletlerarası güvenlik etraflarında önemli soru işaretlerine yol açtı.

TRUMP’TAN DİKKAT ÇEKEN GERİ ADIM

Geçtiğimiz çarşamba günü yaptığı açıklamada ABD kamuoyuna savaşın münasebetini anlatması beklenen Trump, İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ait sorulara beklenmedik bir karşılık verdi. Trump, kelam konusu stok hakkında “umurumda değil” tabirini kullanarak, uranyumun yerin çok altında bulunduğunu, bu nedenle direkt bir tehdit oluşturmadığını ve uydu sistemleriyle çarçabuk izlenebileceğini savundu.

Ancak tıpkı gün televizyon üzerinden yaptığı öteki bir açıklamada ise tonunu yine sertleştiren Trump, İran’ın rastgele bir atılım yapması durumunda “çok sert bir formda, füzelerle karşılık verileceğini” söyledi. Bu iki farklı açıklama, ABD idaresinin İran’ın nükleer kapasitesine yönelik stratejisinin netliği konusunda tartışmaları beraberinde getirdi.

NÜKLEER PROGRAM KRİZİN MERKEZİNDE

ABD’nin İran’a yönelik askeri müdahalesinin en değerli münasebetlerinden biri, Tahran idaresinin nükleer silah üretme potansiyelini ortadan kaldırmak olarak gösteriliyordu. Lakin uzmanlara nazaran mevcut tablo, bu gayenin gerçekleşmekten uzak olduğunu ortaya koyuyor.

The Times’ta yer alan habere nazaran, nükleer silahların yayılmasını tedbire alanında faaliyet gösteren Ploughshares Fund’un başkanı Emma Belcher, savaşın global güvenliği artırmak yerine daha riskli hale getirdiğini belirterek, “Dünya bugün beş hafta öncesine nazaran çok daha az güvenli” değerlendirmesinde bulundu. Belcher ayrıyeten, savaş şartları nedeniyle milletlerarası gözlemcilerin İran’daki nükleer tesislere erişememesinin önemli bir kontrol boşluğu yarattığını vurguladı.

Uzmanlara nazaran nükleer risk sadece uzaktan izleme araçlarıyla denetim edilemiyor. Uydu manzaralarının tesislerdeki gerçek faaliyetleri tam olarak yansıtamadığı, bu nedenle alanda fizikî kontrolün vazgeçilmez olduğu tabir ediliyor.

YÜKSEK RİSKLİ OPERASYON GÜNDEMDEYDİ: İSFAHAN VE NATANZ PLANI

Trump’ın son açıklamaları, argümanlara nazaran ABD özel kuvvetlerine yönelik dikkat cazip bir planın kendisine sunulmasından sırf birkaç gün sonra geldi. Söz konusu plana nazaran, İran’daki İsfahan ve Natanz tesislerine düzenlenecek bir baskınla, yer altında saklanan yaklaşık 400 kilogram yani yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyumun ele geçirilmesi hedefleniyordu.

Bilindiği üzere nükleer silah üretimi için gerekli zenginleştirme oranı yüzde 90 seviyesinde bulunuyor. Bu da İran’ın mevcut stokunun teknik olarak silah üretimine ‘yakın’ bir etapta olduğunu gösteriyor.

‘GÜNLER İÇİNDE ZENGİNLEŞTİRME MÜMKÜN’

Uluslararası nükleer kontrolden sorumlu Memleketler arası Atom Gücü Ajansı’na nazaran, İran geçen yıl haziran ayındaki hücumlardan bu yana uranyum zenginleştirme faaliyetlerine tekrar başlamadı. 

Yine The Times’ta yer alan haber nazaran kurumun genel yöneticisi Rafael Grossi, mevcut stokun İran sonları içinde bulunmaya devam etmesi halinde sürecin çok süratli yine başlatılabileceği ikazında bulundu. Grossi, ek zenginleştirmenin “günler ya da haftalar içinde” gerçekleşebileceğini belirterek, nükleer krizin hala denetim altına alınmış olmadığını açıkça ortaya koydu.

UZMANLARDAN TENKİT: ‘FIRSAT KAÇIRILDI’

Washington merkezli Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü başkanı ve eski IAEA müfettişi David Albright ise Trump idaresini İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stokuna yönelik somut adım atmadan askeri operasyonu sonlandırmakla eleştirdi.

Albright, ABD özel kuvvetlerinin planladığı baskın operasyonunu “çok uçuk” olarak nitelendirirken, havadan gerçekleştirilebilecek alternatif sistemlerle stokların erişilemez hale getirilebileceğini tabir etti. Bilhassa uranyumun daha derin tünellere gömülmesi üzere yolların tesirli olabileceğini belirten Albright, “Stokların ulaşılamaz olduğu istikametindeki söz yanlışsız değil” dedi.

Bununla birlikte Albright’a nazaran mevcut durumda en gerçekçi tahlil, İran’ın tekrar milletlerarası denetçilere kapılarını açması ve bir ateşkes süreciyle nükleer programın şeffaf hale getirilmesi.

GÖRÜNMEYEN TEHDİT: FORDOW VE YERALTI TESİSLERİ

İran’ın nükleer altyapısının kıymetli bir kısmı yer altında bulunuyor. Bilhassa Fordow kompleksi, derinliği ve korunaklı yapısı nedeniyle askeri müdahalelere karşı hayli güçlü kabul ediliyor. Haziran ayında ABD tarafından gerçekleştirilen taarruzların bu tesislerde hasar yarattığı belirtilse de uzmanlar programın büsbütün ortadan kaldırıldığını söylemenin mümkün olmadığını tabir ediyor.

İRAN’IN SEÇENEKLERİ YALNIZCA NÜKLEER PROGRAMLA HUDUTLU DEĞİL

İran’ın askeri seçenekleri sırf nükleer programla sonlu değil. Tahran idaresi, global güç arzı açısından kritik ehemmiyete sahip Hürmüz Boğazı üzerindeki denetimini stratejik bir koz olarak kullanıyor. İran’ın bu bölgedeki gemi trafiğini engelleme kapasitesi, petrol fiyatlarında ani yükselişlere ve global ekonomik sakinlik riskine yol açabilecek potansiyele sahip.

İsrail savunma istihbaratının İran masasının eski başkanı Danny Citrinowicz, İran’ın bu ekonomik güce karşın nükleer caydırıcılık arayışından vazgeçmeyebileceğini belirterek, “En büyük koz nükleer bomba olacaktır” değerlendirmesinde bulundu.

Savaşın başlamasından bu yana İran iç siyasetinde de dengelerin değiştiği gözlemleniyor. Uzmanlara nazaran sertlik yanlısı kümelerin güç kazanması, nükleer silah edinme istikametindeki davetlerin artmasına neden oldu. Milletlerarası Kriz Kümesi İran yöneticisi Ali Vaez, ülkede artık “kitle imha silahları ile kitle yıkıcı silahların birlikte düşünülmesi gerektiğini savunan” görüşlerin yaygınlaştığını belirtti.

‘İRAN’IN NÜKLEER SİLAH SAHİBİ OLUP BUNU SAKLAMASI MÜMKÜN DEĞİL’

Tüm bu süreci Güvenlik ve terör uzmanı, emekli istihbarat albayı Coşkun Başbuğ’a danıştığımda İran’da nükleer silah tartışmalarına ait kıymetli değerlendirmelerde bulundu.

Başbuğ, İran’ın güçlü bir nükleer silah kabiliyetine sahip olmadığı görüşünde olduğunu belirterek, “Bazı analistler kesin var lakin saklıyor diyor. Lakin MOSSAD, İran’da ağır bir biçimde hâkim durumda. Bu türlü bir silah olsaydı bunun haberi yayılırdı. Nükleer silah olup da saklaması mümkün değil” dedi.

Ancak İran’ın nükleer teknolojisinin elverişli olduğunu vurgulayan Başbuğ, “İran’ın elindeki yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyumun kısa müddette silah düzeyine yüzde 90 çıkarılabileceğine dair yorumlar var. Bu alışılmış bir-iki günlük bir süreç değil fakat kısa müddette bu yapılabilir. Şayet İran’ın nitekim nükleer niyeti varsa, şu an savaşta olsa bile bunu yapar ve bundan vazgeçmez. İran ise savı olarak ‘böyle bir şey yapmıyoruz’ diyor” dedi.

ABD SON KOZ OLARAK NÜKLEER KULLANIR MI?

Bu soruma “ABD’nin olmayabilir, lakin İsrail taktik nükleer silah kullanabilir” diyen Coşkun Başbuğ, “Hatta ABD’yi de tehdit etti; ‘Sen saldırmazsan ben nükleer kullanacağım’ dedi. Bu türlü bir durumda ise ABD’nin dayanak vermesi kelam konusu olabilir” yorumunda bulundu.