Türkiye için kapalı tehlike! Genetik yapımız bu hastalığa daha yatkın… Her 4 mevtten biri onunla alakalı

Sue Llewellyn, 2011 yılında bacağında birinci sefer bir ağrı hissettiğinde, tabipler ona muhtemelen yalnızca kramp olduğunu söyledi.

Llewellyn, “Herhangi bir kızarıklık yahut şişlik yoktu fakat güya biri başparmağıyla baldır kasıma sertçe bastırıyormuş üzere bir ağrı vardı” diyerek yaşadığı ağrıyı anlattı.

O devirde 50 yaşında olan Llewellyn, rutin bir ameliyatın akabinde bir gün evvel hastaneden taburcu edildiği için, aile tabibi tedbir olarak ona bir kan sulandırıcı iğne reçete etmişti. İğneyi nasıl yapacağını gösteren hemşire, Llewellyn’i nefessiz kalması durumunda hemen ambulans çağırması gerektiği konusunda uyardı.

Tam da bu ihtardan 48 saat sonra Llewellyn nefes darlığı yaşamaya başladı. Hastanede çekilen röntgen ve tomografi sonucunda akciğerinde birden fazla pıhtı olduğu ortaya çıktı. Llewellyn, “İnanılmaz derecede korkutucuydu” dedi.

Aslında Llewellyn’in yaşadığı ağrı bir kramp değildi; tıp lisanında Derin Ven Trombozu (DVT) olarak bilinen, derin toplardamarlarda pıhtı oluşumu durumuydu. Bu pıhtı daha sonra akciğer embolisine (akciğer damarlarının tıkanması) yol açarak hayatı tehdit eden bir boyuta ulaşmıştı.

Llewellyn, kan sulandırıcı ilaçla meskenine gönderildi ve birkaç ay sonra büsbütün düzgünleşti. Lakin 2022 yılında Covid-19’a yakalandıktan sonra, tekrar akciğer embolisi geçirdi. Nefesi kesilince çabucak acil servisi aradığını söyleyen Llewellyn, “Tomografi tekrar akciğerimde birden fazla pıhtı olduğunu gösterdi. Çok şaşırdım zira bu seferki his, birinci seferkinden büsbütün farklıydı” dedi.

İyileşmesi vakit alsa da şu an 65 yaşında olan Llewellyn epey sağlıklı ve zinde. Hatta 2025 yılında, bu bahiste farkındalık yaratmak ve ilgili derneklere bağış toplamak için İngiltere’de yaklaşık 700 kilometrelik bir arayı bisikletle katetti.

Llewellyn edindiği tecrübeyi şu sözlerle özetledi: “Derin ven trombozu yaşayan birçok insanın tipik belirtileri göstermediğini öğrendim. Bu yüzden belirtileri bilmek ve kendi sıhhatinizin takipçisi olmak son derece değerli.”

DAMARLARDAKİ KAN PIHTILARI NE MANAYA GELİYOR?

İnsan bedeni, bir yaralanma durumunda kan kaybını önlemek için kanı pıhtılaştırır. Lakin bu pıhtılar damar içinde oluşursa ve kanın sağlıklı bir formda dolaşmasını engellerse önemli bir probleme dönüşür.

Vücutta kanı taşıyan derin damarlarda kan pıhtısı oluşması durumuna genel olarak ‘Venöz Tromboembolizm’ (VTE) ismi verilir. Bu genel tarifin altında iki ana hastalık yer alır: Pıhtı bacak yahut kol üzere bölgelerde oluşursa buna ‘Derin Ven Trombozu’ (DVT) denir.

Eğer bu pıhtı yerinden kopup kan yoluyla akciğere ulaşır ve oradaki kan akışını engellerse, buna da daha tehlikeli bir durum olan ‘Akciğer Embolisi’ (Pulmoner Embolizm- PE) ismi verilir. Llewellyn’in olayında olduğu üzere, bacakta başlayan bir DVT, basitçe akciğer embolisine dönüşebilir.

Thrombosis UK (Birleşik Krallık merkezli ulusal bir tromboz kan pıhtılaşması farkındalık yardım kuruluş) kurucusu Profesör Beverley Hunt, “Bu kan pıhtıları koptuğunda bedende seyahat eder ve akciğerlere kan sağlayan akciğer arterlerini tıkayabilir” ikazında bulundu.

Bu nedenle sıhhat uzmanları, bacakta pıhtı belirtileri görüldüğünde hemen doktora başvurulmasını; göğüs ağrısı yahut nefes darlığı yaşandığında ise hiç vakit kaybetmeden acil servisin aranmasını hayati ehemmiyette görüyor.

DÜNYADAKİ HER DÖRT MEVTTEN BİRİNİN KAN PIHTILARIYLA İLİŞKİLİ

İstatistiklere nazaran, yalnızca İngiltere’de her yıl yaklaşık 60 bin yetişkin derin ven trombozu geliştiriyor ve her 20 şahıstan biri hayatının bir devrinde bu durumla karşılaşıyor. Toplardamar pıhtıları (VTE) ile kalp krizi ve felce neden olan atardamar pıhtıları bir ortaya getirildiğinde, dünyadaki her dört mevtten birinin kan pıhtılarıyla bağlı olduğu görülüyor. Bu da kan pıhtılarını, hastanelerdeki önlenebilir vefat nedenlerinin tepesine yerleştiriyor.

TÜRKİYE’DE DURUM NE?

Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Cengiz Köksal, “Türkiye’de Derin Ven Trombozu ve buna bağlı akciğer embolisi sıklığı net istatistiki kayıt yetersizlikleri nedeniyle tam bir sayıya dökülmekte zorlanılsa da dünya ortalamasına misal halde her yıl 1000 şahısta 1 ila 2 yeni hadise halinde görüldüğü kestirim ediliyor. Bu da ülkemizde her yıl on binlerce insanın bu problemle tanıştığı manasına geliyor. Yaş ilerledikçe risk besbelli halde artıyor. Bilhassa 60 yaş sonrasında görülme sıklığı katlanarak yükseliyor” dedi.

“Türk toplumunun genetik havuzu, pıhtılaşma eğilimi (trombofili) açısından dünya ortalamasına nazaran daha yüksek bir risk taşıyor” diyen Prof. Dr. Cengiz Köksal Türk toplumunun genetik yapısı ve risk durumunu şöyle özetledi:

— Faktör V Leiden Mutasyonu: Batı toplumlarında görülme sıklığı %3-5 civarındayken, Türkiye’de bu oran %5 ile %10 ortasında değişmektedir (özellikle kimi bölgelerde daha da yüksektir). Bu mutasyon, pıhtılaşmayı önleyen sistemleri bozarak DVT riskini tek başına 3 ila 7 kat artırır.

— Protrombin (Faktör II) Gen Mutasyonu: Türkiye’de görülme sıklığı yaklaşık %2-3 civarındadır ve bu da Akdeniz havzası ülkelerine paralel olarak yüksek bir orandır.

— Özetle: Genetik yapımız nedeniyle toplumumuz, çevresel bir tetikleyiciyle (ameliyat, uzun seyahat, hareketsizlik) karşılaştığında pıhtı geliştirmeye biyolojik olarak daha yatkındır.

KİMLER RİSK ALTINDA?

Genel olarak kan pıhtısı riskinizi yaşınız, genetiğiniz ve genel sıhhat durumunuz belirler. Lakin ailenizde pıhtılaşma geçmişi olmasa bile, uzmanlar venöz tromboembolizm riskinin 40 yaşından sonra her on yılda bir yaklaşık iki katına çıktığını belirtiyor. Hastalık tipik olarak 60 yaşından sonra görülüyor. Bunun sebebi, yaşlandıkça kanın pıhtılaşmasına yardımcı olan protein düzeylerinin artması, damarların esnekliğini kaybederek kan akışını yavaşlatması ve yaşlılıkla birlikte gelen hastane yatışları ile kronik rahatsızlıkların hareketsizliği artırmasıdır.

Prof. Dr. Cengiz Köksal, genel risk kümelerini şöyle sıraladı:

-İleri yaş (60 yaş üstü)
-Büyük cerrahi operasyon geçirenler (özellikle ortopedik ameliyatlar)
-Uzun mühlet hareketsiz kalanlar (yoğun bakım, alçılı bacak, 4 saatten uzun uçak/araç yolculukları)
-Kanser hastaları ve kemoterapi alanlar
-Gebelik ve lohusalık dönemi
-Aşırı kilolu olanlar
-Mesleki risk kümeleri: öğretmenler, garsonlar, cerrahlar, berber ve kuaförler, masa başı çalışan beyaz yakalılar

GENÇLERDE GÖRÜLME SIKLIĞI ARTTI MI?

Cengiz Köksal “DVT klasik olarak ileri yaş hastalığı kabul edilse de genç nüfusta da görülme sıklığı besbelli formda artmıştır” dedi ve gençlerdeki artışın nedenlerini anlattı:

Hareketsiz Hayat ve Ekran Bağımlılığı: Bilgisayar başında saatlerce hareketsiz oyun oynamak yahut çalışmak (“e-tromboz”). Yakın bir vakitte 19 yaşında bir genç 12 saatten fazla bilgisayar başında oyun oynadıktan sonar akciğer embolisinden hayatını kaybetmiştir.

Doğum Denetim Hapları ve Hormon Tedavileri: Bilhassa genetik yatkınlığı (Faktör V Leiden gibi) olan genç bayanlarda risk katlanır.

Obezite, Sigara ve alkol Kullanımı:Damar yapısını bozarak pıhtılaşmayı tetikler.

Popüler Spor Yaralanmaları ve Ağır İdmanlar: Damar travmalarına yol açabilir.

KAN PIHTILAŞMASININ SEBEPLERİ NEDİR?

Cengiz Köksal pıhtılaşmanın temel nedenleri sıraladı:

Akım Durağanlığı (Staz): Kanın damar içinde yavaşlaması yahut durması (Uzun müddet yatağa bağımlı kalmak, felç, uzun uçuşlar, uzun mühlet bacakları sarkıtarak masa başı oturma-bilgisayar karşısında).

Damar Duvarı Hasarı:Damarın iç yüzeyinin zedelenmesi (Covid, Ameliyatlar, kazalar, kemoterapi ilaçları, sigara).

Kanın Pıhtılaşmaya Eğilimli Olması (Hiperkoagülabilite): Kanın kimyasal olarak daha süratli pıhtılaşması (Genetik mutasyonlar, kanser, gebelik, doğum denetim hapları, Covid-19 üzere ağır enfeksiyonlar).

DERİN VEN TROMBOZUNUN BELİRTİLERİ NELERDİR?

Sağlık kuruluşları pıhtılaşmanın 5 temel belirtisine dikkat çekiyor:

1- Yürürken yahut ayakta dururken bir bacakta hissedilen zonklama şeklinde ağrı

2- Tek bir bacakta şişlik

3- Ağrılı bölgenin etrafında ciltte sıcaklık hissi

4- Ağrılı bölgenin etrafında kızarıklık yahut cilt renginin koyulaşması

5- Damarların belirginleşmesi, şişmesi ve dokunulduğunda ağrıması

Ancak Profesör Beverley Hunt, bu belirtilerin hepsinin tıpkı anda görülmeyebileceği konusunda uyardı: “Egzersizle ya da kas çekilmesiyle alakası olmayan, bir türlü geçmeyen ve nedeni açıklanamayan bacak ağrılarına çok dikkat etmelisiniz. Pıhtılaşma yaşayan insanların yüzde 80’inde hiçbir şişlik olmaz, yalnızca ağrı olur. Şayet durum akciğer embolisine ilerlerse, nefes darlığı, bilhassa nefes alırken batan göğüs ağrısı ve hatta öksürükle kan gelmesi üzere akciğer belirtileri baş gösterir.”

KAN PIHTISINDAN KORUNMA YOLLARI

Uzmanlar pıhtıyı önlemenin sihirli bir formülü olmadığını fakat birkaç kolay hayat şekli değişikliği ile riskin büyük oranda azaltılabileceğini söylüyor:

Sağlıklı bir kiloda kalın: Beden kitle indeksiniz (BMI) ne kadar yüksekse, pıhtı riskiniz o kadar artar. Zira yağ dokusu, kanın pıhtılaşmasını kolaylaştıran iltihap yapan proteinler salgılar. Ayrıyeten karın bölgesindeki çok yağlanma, leğen kemiği civarındaki damarlara baskı yaparak bacaklardaki kan dolanımını zorlaştırır.

Sigarayı bırakın: Tütündeki nikotin dahil birçok kimyasal unsur kanı daha “yapışkan” hale getirir, kan akışını yavaşlatır ve pıhtı oluşumunu tetikler.

Hareketsiz kalmayın: Bir sandalyede hiç kıpırdamadan 90 dakika oturursanız, bilhassa dizinizin ardındaki damarlardan geçen kan akışı yüzde 50 oranında düşer. Uzun seyahatlerde yahut uçuşlarda sık sık ayağa kalkıp yürüyün. Ne kadar hareketli olursanız, o kadar güvendesiniz demektir. 3 saatten uzun süren seyahatlerde rahat ve bol kıyafetler giyin, alkolden uzak durun ve bol su için. Oturduğunuz yerde ayak bileklerinizi ve parmaklarınızı oynatmak bile kan akışını canlandırır.

Vücudunuzu susuz bırakmayın: Dehidrasyon (vücudun susuz kalması) kanı daha koyu ve yapışkan hale getirir. Bu yüzden, bilhassa idman yaparken kâfi ölçüde su içmek çok değerlidir.

Doğru hormon tedavisini seçin: Menopoz periyodunda kullanılan Hormon Replasman Tedavisi (HRT) tipi pıhtı riskini direkt tesirler. Ağızdan alınan kimi haplar küçük de olsa bir pıhtı riski taşırken, cilt üzerinden uygulanan jel, yama yahut spreyler (vücutla özdeş estradioller) pıhtı riskini artırmaz.

Riskinizi bilin: Bilhassa hastaneye yatışlarda hekiminizden pıhtı riskinizi değerlendirmesini isteyin. Bayanlar doğum denetim hapı kullanmaya başlamadan evvel ailelerinde pıhtılaşma geçmişi olup olmadığını kesinlikle doktorlarına bildirmelidir; zira östrojen içeren birtakım haplar pıhtı riskini artırabilir.

SÜLÜK YA DA HACAMATTAN KAÇININ

Ülkemizde bacak ağrısı, şişlik yahut damar belirginleşmesi (varis vb.) şikâyeti olan birtakım hastalar, çağdaş tıbba başvurmak yerine sülük tedavisi yahut hacamat üzere klasik yollara yönelebiliyor. Prof. Dr. Köksal da bu üslup kusurlu müdahaleler ile karşılaştıklarını söyledi.

Aktif bir DVT hadisesinde sülük tedavisi yahut hacamat uygulamak sözün tam manasıyla hayati tehlike yarattığının altını çizen Köksal şunları söyledi:

“DVT’de bacak toplardamarının içinde taze, yumuşak ve kopmaya meyilli bir pıhtı kitlesi vardır. Hacamat uygulanırken yapılan masaj, vakumlama ve kupalama süreçleri bacağa mekanik bir baskı uygular. Sülük tedavisinde sülüğün ısırması ve bölgeye salgıladığı unsurlar mahallî dolanımı hareketlendirir.

Bu mekanik hareketler, damar duvarına tutunmaya çalışan pıhtıyı yerinden koparır. Kopan pıhtı kan akımıyla direkt kalbe ve oradan akciğer arterlerine sarfiyat. Bu durum dakikalar içinde mevtle sonuçlanabilen acil bir tablodur. Ayrıyeten sülüklerin ısırdığı yerlerden enfeksiyon kapılması, zati tıkalı olan bacakta apse ve kangren riskini artırır.”

TEŞHİS VE TEDAVİ SÜRECİ NASIL İŞLER?

Doktorlar derin ven trombuzundan şüphelendiğinde, birinci olarak D-dimer ismi verilen kolay bir kan testi yaparlar. Bu test, bedende bir kan pıhtısı çözüldüğünde ortaya çıkan bir protein modülünü tespit eder. Bedende etkin bir pıhtılaşma süreci yoksa bu kıymet olağan kaidelerde düşük çıkar.

Eğer D-dimer testi yüksek çıkarsa, bir sonraki kademede bacağa ultrason incelemesi yapılır ve akabinde akciğerleri denetim etmek için ileri görüntüleme tekniklerine (tomografi gibi) başvurulur.

Teşhis katılaştığında, hastaların büyük kısmı kan sulandırıcı (antikoagülan) ilaçlar kullanmaya başlar ve birkaç hafta içinde sıhhatine kavuşur. Durumu çok ağır olan yahut hayati tehlikesi bulunan hastalarda ise pıhtı, hastane ortamında “kateter yardımıyla embolektomi” ismi verilen cerrahi bir süreçle temizlenir. Bu süreçte kasık yahut boyun damarından girilen ince bir tüp vasıtasıyla damarı tıkayan pıhtı vakumlanarak dışarı çekilir.