Trump satın alamadı ancak mutabakat yapıldı: Grönland’da şimdi neler olacak? ABD ne kazandı, Rusya ile Çin neyin peşinde?

ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland’a yönelik ilgisi, birinci sefer gündeme geldiğinde Washington ile Kopenhag arasında diplomatik tansiyona sebep olmuş, Trump’ın stratejik ehemmiyete sahip adayı ABD’ye katma hatta satın alma yönündeki açıklamaları dünya kamuoyunda geniş yankı uyandırmıştı.

Danimarka’ya bağlı özerk bölge Grönland’ın ABD açısından sebep bu kadar değerli olduğu sorusu da o periyottan bu yana memleketler arası siyasetin gündemindeki yerini korudu. Aradan geçen süreçte Washington’ın yaklaşımı sırf siyasi açıklamalarla sonlu kalmadı; Grönland’ın Arktik’teki pozisyonu, askerî ehemmiyeti, yeni deniz yolları ve sahip olduğu kritik maden kaynakları, adayı giderek daha değerli bir jeopolitik aktör haline getirdi.

YENİ ANLAŞMA PEK ÇOK ŞEYİN ÖNÜNÜ MÜ AÇTI?

Trump’ın Grönland’ı satın alma fikri hayata geçmese de ABD’nin bölgeye yönelik stratejik ilgisi devam etti. Son olarak ABD, Danimarka ve Grönland idareleri arasında imzalanan yeni güvenlik mutabakatıyla Washington’ın adadaki askerî erişiminin genişletilmesinin önü açıldı.

Trump, merasimde yaptığı konuşmada, kelam konusu muahedenin hem ABD hem Danimarka hem de Grönland halkı için çok kıymetli olduğunu belirtti. Danimarka Başbakanı Frederiksen ile Grönland Başbakanı Nielsen’e muahede için teşekkür eden Trump, “Harika ve dayanıklı bir alaka kuracağız ve bunu sabırsızlıkla bekliyoruz. Birbirimizle çok sıkı bir işbirliği içinde çalışacağız; burada bulunmak benim için hakikaten büyük bir onur” tabirlerini kullandı.

Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen, ABD ile Danimarka arasındaki münasebetlere atıf yaparak, “Danimarka Krallığı’nın, ABD’nin her vakit kelamını tutan bir dostu ve muteber bir müttefiki olduğunu söylemekten büyük gurur duyuyorum. Bugün, uzun soluklu işbirliğimizde bir dönüm noktasıdır. 75 yıl evvel Grönland’ın savunmasına ait bir mutabakat imzalamıştık. Bugün ise daha büyük ve güzel bir muahede imzalıyoruz; sonsuza dek sürebilecek bir anlaşma” diye konuştu.

Grönland Başbakanı Jens-Frederik Nielsen de ABD ile imzalanan mutabakat yoluyla Ada’nın güvenlik denetimlerinin kapsamlı halde güncellendiğini ve ABD ile güvenlik işbirliğini kalıcı olarak pekiştirdiklerini söyledi.

ŞİMDİ NELER OLACAK?

Anlaşma, bir periyot “Grönland ABD’nin olacak mı?” tartışması üzerinden gündeme gelen adanın bugün sebep ABD, NATO, Rusya ve Çin açısından kritik bir pozisyona geldiğini de tekrar ortaya koydu.

Peki, ABD’nin Grönland’a yönelik artan ilgisinin arkasında sadece adanın coğrafik pozisyonu ve güvenlik açısından taşıdığı ehemmiyet mi bulunuyor?

Arktik’in yeni ticaret yolları ve kritik maden kaynakları açısından giderek daha fazla kıymet kazanması, Rusya ve Çin’in bölgedeki faaliyetleri ve NATO’nun Arktik’teki güvenlik rolünün güçlenmesi Grönland’ı nasıl bir jeopolitik rekabetin merkezine taşıyor?

Anlaşmanın Grönland, Danimarka ve bölgedeki güç istikrarları açısından mümkün sonuçlarını kıymetlendiren St. Petersburg Devlet Üniversitesi’nde Uluslararası İlişkiler üzerine doktora yapan Buğra Bekir Işılak, gelişmenin bölgesel ve global boyutlarını anlattı.

 ‘TRUMP GRÖNLAND’I SATIN ALAMADI AMA…’

Anlaşmanın sırf siyasi tansiyonu sona erdiren bir adım olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Buğra Bekir Işılak’a nazaran Washington, Grönland’ın egemenliğini elde edemese de adadaki askerî erişimini genişleterek bölgeyi kendi Arktik güvenlik mimarisine daha sıkı biçimde bağlıyor.

Yeni düzenlemenin 1951 tarihli ABD-Danimarka savunma muahedesinin üzerine inşa edildiğini belirten Işılak, ABD’nin mevcut Pituffik Uzay Üssü’ne ek olarak Narsarsuaq ve Mestersvig’de iki yeni askerî alan oluşturabilmesinin önünün açıldığına dikkat çekti. Ona nazaran muahedenin asıl sonuçlarından biri, ABD’nin Grönland’daki askerî varlığının genişlemesiyle birlikte Arktik güvenliğinin NATO çerçevesinde daha güçlü biçimde ele alınması:

“Trump Grönland’ı satın alamadı; ancak Washington adayı kendi Arktik güvenlik mimarisine çok daha sıkı biçimde bağladı. Yeni düzenleme, 1951 tarihli ABD-Danimarka savunma mutabakatının üzerine inşa edilirken ABD’nin mevcut Pituffik Uzay Üssü’ne ek olarak Narsarsuaq ve Mestersvig’de iki yeni askerî alan oluşturabilmesinin önünü açıyor. Hasebiyle burada sırf siyasi tansiyonun sona ermesinden değil, ABD’nin Grönland’daki askerî erişimini genişletmesinden ve Arktik güvenliğinin NATO çerçevesinde ele alınmasını güçlendirmesinden kelam ediyoruz.”

WASHINGTON’IN İLGİSİNİN MERKEZİNDE COĞRAFYA VAR

ABD’nin Grönland’a yönelik ilgisinin temelinde öncelikle coğrafyanın bulunduğunu belirten Buğra Bekir Işılak, Washington’ın adadaki askerî varlığının İkinci Dünya Savaşı’na kadar uzandığını ve 1951 tarihli mutabakatın ABD’ye Grönland’ın savunmasında kıymetli bir rol verdiğini hatırlattı.

Bugünkü Pituffik Uzay Üssü’nün füze erken uyarısı ve uzay gözetleme faaliyetleri açısından Amerikan savunma sisteminin değerli kesimlerinden biri olduğunu aktaran Işılak, Rusya ile Kuzey Amerika arasındaki en kısa hava güzergâhlarından kimilerinin Kuzey Kutbu üzerinden geçmesinin de adanın kıymetini artırdığını belirtti. Fakat Arktik’teki rekabetin artık sadece askerî üsler üzerinden şekillenmediğine de dikkat çekti.

Buz örtüsünün gerilemesiyle birlikte bilhassa Rusya kıyıları boyunca uzanan Kuzey Deniz Rotası’nın ekonomik potansiyelinin arttığını belirten Işılak, Ekim 2025’te Çin’in Ningbo-Zhoushan Limanı’ndan hareket eden İstanbul Bridge konteyner gemisinin bu güzergâhı kullanarak yaklaşık 20 günde İngiltere’nin Felixstowe Limanı’na ulaşmasını dönüşümün somut örneklerinden biri olarak gösterdi. Klâsik Süveyş güzergâhının yaklaşık 40-50 gün sürebildiğini de hatırlatan Işılak, Arktik’teki rekabetin artık yeni bir boyut kazandığını söyledi:

“Arktik’teki rekabet artık sadece buzların üzerinde askerî varlık göstermek değil, buzların çekildiği yerde oluşan yeni ticaret yollarında pozisyon almak manasına geliyor.”

ÇİN İÇİN MESELE TOPRAK DEĞİL, ERİŞİM

Arktik’te yaşanan bu dönüşümün Çin açısından da değerli sonuçları bulunuyor. Pekin, 2013’te Arktik Konseyi’nde gözlemci statüsü kazanırken, 2018’de yayımladığı Arktik siyaset dokümanında kendisini “Arktik’e yakın devlet” olarak tanımladı ve “Kutup İpek Yolu” yaklaşımını geliştirdi.

Çin’in ilgisinin deniz nakliyatıyla sonlu olmadığını belirten Buğra Bekir Işılak, Grönland’ın nadir toprak elementlerinin yanı sıra uranyum, demir, çinko, altın ve platin üzere kaynaklar bakımından da kıymetli bir potansiyel taşıdığını aktardı. Zaten elektrikli araçlardan rüzgâr türbinlerine, elektronik sistemlerden savunma endüstrisine kadar pek çok alanda kullanılan nadir toprak elementlerinin tedarik ve bilhassa sürece zincirlerinde Çin’in güçlü pozisyonda olduğu biliniyor.

Grönland’ın sahip olduğu kaynakların ABD-Çin teknoloji rekabeti açısından da kıymet taşıdığını belirten Işılak, adanın gelecekte sırf askerî ve ticari yolların değil, kritik hammaddelere erişimin de tartışıldığı bir alan olabileceğini söz etti:

“Grönland’ın buzlarının altında sadece madenler değil, 21. yüzyıl teknoloji rekabetinin stratejik hammaddeleri yatıyor. Elektrikli araçlardan rüzgâr türbinlerine, elektronik sistemlerden savunma endüstrisine kadar uzanan dallarda kullanılan nadir toprak elementlerinin tedarik ve bilhassa sürece zincirlerinde Çin’in güçlü pozisyonu düşünüldüğünde, Grönland birebir vakitte ABD-Çin teknoloji rekabetinin bir modülüne dönüşüyor.”

Çin’in Grönland’a yönelik ilgisinin geçmişte birtakım somut teşebbüslere de yansıdığını belirten Işılak, 2018’de Çinli bir şirketin Grönland’daki havaalanlarının genişletilmesine yönelik ihaleye katıldığını fakat Danimarka’nın finansmana dahil olmasının akabinde şirketin süreçten çekildiğini söyledi. Çinli Shenghe Resources’ın da 2016’da Kvanefjeld nadir toprak projesini geliştiren şirkette yüzde 12,5 hisse aldığını belirten Işılak, Grönland’ın 2021’de uranyum madenciliğini yasaklamasının, uranyum da içeren Kvanefjeld projesinin ilerlemesini engellediğini tabir etti.

Bir başka kıymetli sahanın Tanbreez olduğunu belirten Işılak, projenin bugün ABD merkezli Critical Metals Corp. tarafından geliştirildiğini ve proje için 2025’te açıklanan birinci varsayımda yaklaşık 45 milyon tonluk mineral kaynak hesaplandığını kaydetti. Tüm bu gelişmelerin Çin açısından Grönland’ın bedelini artırdığını belirten Işılak, yeni güvenlik düzenlemesinin Pekin’in bölgedeki ekonomik faaliyetleri açısından da yeni bir hassasiyet yaratabileceğine dikkat çekti: “Dolayısıyla Çin açısından Grönland’daki temel problem toprak değil, erişimdir; yeni güvenlik sistemi de Pekin’in stratejik altyapı ve kritik maden projelerine erişimini daha hassas bir siyasi ve güvenlik problemine dönüştürebilir.”

RUSYA AÇISINDAN KRİTİK SORU: NATO’NUN ARKTİK HATTI

Rusya açısından Grönland probleminin daha geniş bir Arktik stratejinin modülü olduğunu belirten Buğra Bekir Işılak, Moskova’nın Arktik Okyanusu boyunca uzanan geniş kıyı şeridi, dünyanın en büyük buz kırıcı filosu, kuzeydeki askerî tesisleri ve Kuzey Deniz Yolu üzerindeki altyapısıyla bölgenin esas aktörlerinden biri olduğunu söyledi.

Rusya’nın ekonomik stratejisinin merkezinde Kuzey Deniz Yolu’nun bulunduğunu belirten Işılak, Moskova’nın bu güzergâhı limanlar, demir yolları, ırmaklar ve sanayi merkezleriyle ilişkili daha geniş bir Trans-Arktik Ulaştırma Koridoru’nun omurgasına dönüştürmeyi hedeflediğini aktardı. Kuzey Deniz Yolu’nun şimdi Süveyş Kanalı’yla karşılaştırılabilecek ölçekte global bir ticaret koridoru olmadığını fakat Rusya’nın güç ihracatı bakımından somut bir fonksiyona sahip olduğunu vurguladı.

Moskova’nın Grönland üzerinde bir egemenlik tezi bulunmadığını da hatırlatan Işılak, Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov’un Grönland’ı Danimarka Krallığı’nın toprağı olarak gördüklerini açıkladığını, Rusya’nın Kopenhag Büyükelçisi Vladimir Barbin’in ise Moskova’nın adayı güç kullanarak yahut öteki yollarla ele geçirme niyetinin bulunmadığını belirttiğinin altını çizdi. Barbin’in sorunun ABD, Danimarka ve Grönland arasında müzakere yoluyla ve milletlerarası hukuk çerçevesinde çözülmesi gerektiğini vurguladığını kaydeden Işılak, Rusya açısından asıl sorunun farklı bir noktada olduğunu belirtti:

“Rusya açısından asıl soru Grönland’ın kime ilişkin olduğu değil, adadaki Amerikan askerî varlığının genişlemesinin Arktik ve Kuzey Atlantik’teki güvenlik istikrarlarını nasıl etkileyeceği. Moskova’nın Grönland üzerinde bir egemenlik savı bulunmuyor. Asıl sorun, Kuzey Amerika’dan Grönland ve Kuzey Atlantik üzerinden Avrupa’ya uzanan güvenlik çizgisinin nasıl şekilleneceği ve ABD’nin bölgedeki askerî kapasitesinin artmasının Rusya’nın Arktik stratejisi açısından ne manaya geleceği.”