Trump “Bana verin” diyordu. Nobel Barış Ödülü’nün sahibi belirli oldu

Norveç Nobel Komitesi, 2026 Nobel Barış Ödülü’nü Güney Afrikalı hukukçu ve eski Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Yüksek Komiseri Navanethem “Navi” Pillay’a verdi.

Reuters ajansının haberine nazaran başşehir Oslo’da açıklanan kararda, 85 yaşındaki Pillay’ın barış, milletlerarası hukuk ve insan hakları alanında hayatı boyunca yürüttüğü çalışmalar sebebiyle bu mükafata layık görüldüğü bildirildi.

Ödül kapsamında verilecek altın madalya, diploma ve 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1,2 milyon dolar) kıymetindeki nakit ödül, Alfred Nobel’in vefat yıl dönümü olan 10 Aralık’ta Oslo’da düzenlenecek resmi merasimle takdim edilecek.

APARTHEID REJİMİNE KARŞI MÜCADELEYE ÖNCÜLÜK ETMİŞTİ

Güney Afrika’da ırk ayrımcılığına dayalı apartheid rejimine karşı hukuk alanında bayrak açan Pillay, 1967 yılında Natal eyaletinde hukuk ofisi açan birinci beyaz olmayan bayan oldu.

Deneyimli hukukçu, demokratik idareye geçişin akabinde 1995 yılında Güney Afrika Yüksek Mahkemesine atanan birinci beyaz olmayan bayan yargıç unvanını kazandı.

Uluslararası yargı alanında kurucu roller üstlenen Pillay, Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesinde yargıçlık ve mahkeme başkanlığı yaptı.

Pillay bu süreçte tecavüz ve cinsel şiddet hareketlerinin savaş kabahati ve soykırım ögesi sayıldığı birinci global emsal kararların hukuk literatürüne girmesini sağladı.

Uluslararası Ceza Mahkemesinde (UCM) yargıç olarak vazife alan Pillay, 2008-2014 devrinde BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği vazifesini yürüttü.

Pillay, yakın devirde ise BM İşgal Altındaki Filistin Toprakları Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonunun başkanlığı vazifesini üstlendi.

Beş üyeli komitenin belge hazırlıklarını yürüten Norveç Nobel Komitesi Sekreteri Kristian Berg Harpviken, karar öncesinde yaptığı açıklamada, milletlerarası tertipteki kırılmaları yakından izlediklerini lisana getirdi.

Dünyanın önemli bir çalkantıdan geçtiğini belirten Harpviken, “Neyi geride bıraktığımızı biliyoruz fakat bunun ne kadarının ve hangi biçimde hayatta kalacağını, gelecekte neyin ortaya çıkacağını kestiremiyoruz. Uluslararası alanda gördüğümüz kimi eğilimler, Nobel Barış Ödülü’nün tarihi boyunca savunduğu bedelleri tehdit ediyor” sözünü kullandı.

Harpviken, komitenin Alfred Nobel’in 1895 tarihli vasiyetinde yer alan “uluslar arasında kardeşliğin ilerletilmesi, daimi orduların azaltılması yahut kaldırılması ile barış kongrelerinin düzenlenmesi” prensiplerine bağlı kaldığını, geçiş sürecinde memleketler arası işbirliğini güçlendirecek yeni kurumlara ve teşebbüslere öncelik verdiğini kaydetti.

Ödül tercihi, milletlerarası diplomaside artan kutuplaşmanın ve ABD idaresinin baskı argümanlarının gündemde olduğu bir periyotta geldi.

Uzmanlar, bir evvelki yıl mükafatı kazanan Venezuelalı Maria Corina Machado’nun altın madalyasını ABD Başkanı Donald Trump’a vermesi ve Trump’ın mükafatı alma yönündeki açık lobi faaliyetlerinin komite üzerinde önemli baskı yarattığını anımsattı.

Reuters’a konuşan Oslo Barış Araştırmaları Enstitüsü (PRIO) Direktör Vekili Haakon Gjerloew, komitenin karar etabında Trump’ın oluşturabileceği baskılara karşı direnç gösterebilecek isimleri değerlendirdiğini söz etti.

Gjerloew, İran ile savaş yürüten Trump’ın Kamboçya, İsrail ve Pakistan başkanlarınca aday gösterilmesine rağmen mükafatı alma bahtının zayıf görüldüğünü lisana getirdi.

Nobel Barış Ödülü sahibi Filipinli gazeteci Maria Ressa ise Trump’ın komite üzerindeki baskı teşebbüslerini dehşetle karşıladığını belirterek, “Zorbalar dünyayı yönetemez. Hayatımızı belirleyen kurallar var ve güç haklılık doğurmaz” değerlendirmesini yaptı.

Nobel tarihçisi Oeivind Stenersen de mevcut global kriz koşullarında komitenin liberal demokrasiyi, insan haklarını ve milletlerarası hukuku savunma sorumluluğu taşıdığına işaret etti.

Stenersen, Washington’ın yaptırım tehdidi altındaki UCM’nin ve Uluslararası Adalet Divanının (UAD) yanı sıra savaşa karşı duruş sergileyen Papa Leo ile BM Filistin Özel Raportörü Francesca Albanese üzere aktörlerin de aday havuzunda güçlü halde tartışıldığını aktardı.

Nobel Barış Ödülü tarihi, hem tarihi uzlaşılarla hem de sert tenkitlerle anılan kararlara sahne oldu. ABD’deki sivil haklar uğraşının başkanı Martin Luther King, 1964’te 35 yaşındayken bu mükafatı alan en genç isim olarak kayıtlara geçmişti; bu unvan daha sonra 2014’te 17 yaşındayken mükafatı alan Pakistanlı eğitim aktivisti Malala Yusufzay’a geçti.

Güney Afrika’da apartheid rejiminin sonlandırılması sürecinde 1993 yılı mükafatı Nelson Mandela ile dönemin son beyaz lideri Frederik Willem de Klerk’e ortak verildi.

Komitenin eski sekreteri Geir Lundestad, Mandela’nın tek başına alması gerektiğini savunanların yanı sıra geçiş sürecini teşvik etmek ismine mükafatın paylaştırıldığını açıklamıştı.

Öte yandan 1973 yılında Vietnam barış görüşmeleri sebebiyle Henry Kissinger ile Le Duc Tho’ya verilen ödül, kurum tarihinin en tartışmalı kararlarından biri oldu.

Le Duc Tho barışın şimdi sağlanamadığı gerekçesiyle mükafatı reddederken komitenin iki üyesi istifa etti, Kissinger ise merasime katılmadı ve daha sonra madalyayı iade etmeyi denedi.

Myanmar’da askeri diktatörlüğe karşı çabasıyla 1991’de ödüllendirilen Aung San Suu Kyi, yıllar sonra Myanmar ordusunun 2017’de Arakanlı Müslümanlara yönelik soykırım boyutuna varan katliamlarına sessiz kalması nedeniyle ağır tenkitler aldı.

Şiddet aksisi direnişin simgesi Mahatma Gandhi ise beş sefer aday listesine girmesine ve suikasta uğradığı 1948 yılında mükafatı alması gündeme gelmesine rağmen hiçbir vakit Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmedi.

Lundestad anılarında, Gandhi’nin mükafatsız bırakılmasını komite tarihinin en büyük eksikliği olarak nitelendirdi.