Tabiatımızın genleri çalınıyor

Adıyaman, Nemrut’ta geçen hafta tabiatta yakaladıkları endemik çekirgeleri yurtdışına kaçırmaya çalışan iki Çinlinin yakalanması, biyokaçakçılığı tekrar gündeme getirdi. Türkiye’den kaçırılmak istenenler sırf böceklerden ibaret değil. Kelebeklerden sürüngenlere, yabani bitkilerden balıklara, kan ve doku örneklerinden tohumlara kadar tabiattaki pek çok canlı ve biyolojik malzeme, koleksiyonculuk, egzotik hayvan ticareti, tarım, ilaç, kozmetik ve genetik araştırmalar için maksat haline gelebiliyor.

Peki, biyokaçakçılar Türkiye’den neyin peşinde? Birkaç böcek, bir avuç tohum ya da birkaç damla kan sebep bu kadar değerli olabiliyor? Çankırı Karatekin Üniversitesi Yaban Hayatı Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Doç. Dr. Tarkan Yorulmaz anlattı…

◊ Bir yabancı sebep öbür bir ülkede biyokaçakçılık yapar?

Biyokaçakçılık bir milliyet problemi değildir. Bilimsel araştırma yapan yabancılarla biyokaçakçıları da katiyen birbirinden ayırmak gerekir. Biyokaçakçıyı harekete geçiren temel sebep, kıymettir. Ender bir kelebek koleksiyon için, bir sürüngen egzotik hayvan ticareti için, bir bitki yeni bir etken madde için, bir yabani hayvanın kanı yahut dokusu genetik araştırmalar için değerli olabilir. Biyokaçakçı çoğu vakit rastgele dolaşmaz. Hedeflediği çeşidin, hangi mevsimde faal olduğunu ve nerede bulunabileceğini evvelden biliyor olabilir.

◊ Peki, Türkiye’yi biyokaçakçılık açısından cazip yapan nedir?

Türkiye’nin en kıymetli özelliği, çok farklı biyocoğrafik bölgelerin kesiştiği son derece varlıklı bir coğrafyada bulunmasıdır. Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan biyocoğrafik ögeleri Anadolu’da buluşuyor. Yükselti, iklim ve habitat çok kısa aralarda değişebiliyor. Bunun sonucu da yüksek cins ve genetik çeşitlilikle çok sayıda dar yayılışlı ve endemik çeşittir. Bizim biyolojik zenginliğimiz dünya için yeni keşfedilmiş bir zenginlik değil. Anadolu’daki
balıklar üzerinde yabancı zoologların çalışmaları 1800’lerin ortalarına kadar gidiyor. Anadolu’dan toplanan tarihî zoolojik örnekler bugün Avrupa’daki tabiat tarihi müzelerinin koleksiyonlarında sergileniyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2026’da açıkladığı bilgilere nazaran 2007-2025 arasında biyokaçakçılık kapsamında 26 farklı ülkeden 181 kişi hakkında süreç yapılmış. Bu sayı Türkiye’nin biyolojik kaynaklarına yönelik ilginin ne kadar memleketler arası olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

◊ Dünyada nerelerden, neler kaçırılıyor?

Amazonlardan Güneydoğu Asya’ya, Afrika’dan okyanus adalarına kadar bitkiler, kuşlar, sürüngenler, amfibiler, böcekler, mercanlar ve mantarlar yasadışı ticaretin konusu olabiliyor. Dünyadaki biyokorsanlığın daha farklı bir yüzü de genetik kaynakların ve klâsik bilginin ticari olarak sahiplenilmesi. Hindistan’daki neem ağacı, zerdeçal ve basmati pirinci üzerine yaşanan patent tartışmaları bunun en bilinen örneklerinden.

Nereden, ne kaçırılıyor, nerede kullanılıyor?

‘Bitkiler ziraî ıslah, besin, ilaç ve kozmetik araştırmalarında kullanılıyor’

Doç. Dr. Tarkan Yorulmaz

◊ Salep, orkide, kelebek yahut böcekler kıymetli amaçlar. Özellikle endemik iç su balıkları, dar yayılışlı semenderler ve sürüngenler kıymet taşıyor.

◊ Bitkiler peyzaj, ziraî ıslah, besin, ilaç ve kozmetik araştırmalarında paha taşıyabiliyor.

◊ Sıradan görünen yabani bir buğday popülasyonunun içinde kuraklığa yahut bir hastalığa direnç sağlayan bir gen bulunabilir.

◊ Bir semenderin deri salgısı ya da bir böceğin ürettiği molekül gelecekte farmakolojik araştırmalar açısından değerli olabilir.Bu sebeple biyokaçakçının aradığı bazen hayvanın kendisi değil, hayvanın taşıdığı özelliktir.

Şüpheli bir durumda
ne yapılmalı?

‘ALO 136’yı arayın’

Doç. Dr. Tarkan Yorulmaz

◊ Mücadele hudut kapısında değil, tabiatta başlamalıdır. Öncelikle hangi çeşidin nerede olduğunu bilmemiz, hassas ve endemik çeşitleri izlememiz gerekiyor.

◊ Vatandaş açısından kural kolay; çok sayıda böcek yakalayan, bitkileri köküyle yahut yumrusuyla çıkaran, kurbağa, semender, sürüngen üzere hayvanları kaplara dolduran ya da olağandışı biçimde numune toplayan şahısları görürsek fizikî müdahalede bulunmadan ihbar etmeliyiz.

◊ Jandarma, Emniyet, Doğa Koruma ve Milli Parklar üniteleri yahut Gümrük Muhafaza bilgilendirilebilir. Özellikle kaçakçılık kuşkusunda ALO 136 Gümrük Muhafaza Kaçakçılık İhbar Hattı kullanılabilir.

‘Doğrudan mahpus cezası getirilmeli’

Prof. Dr. Tarık Danışman, Kırıkkale Üniversitesi, Biyoloji Bölümü

◊ Ülkemizdeki omurgasız hayvan çeşidi sayısı, Avrupa kıtasındaki toplam omurgasız cins sayısının yaklaşık 1,5-2 katıdır. Bu canlılar çoklukla tıp ve ilaç endüstrisinde; örneğin akrep ve örümcek zehirleri kanserle nöroloji ilaçlarında, güçlü bağışıklığı olan böceklerse yeni kuşak antibiyotik üretiminde ve ilaç patent süreçlerinde kullanılır. Tarımda biyolojik uğraş çalışmaları hedefiyle, örneğin dev etçil çekirge (Saga ephippigera) ve uğurböceği (Coccinella sp.) üzere birtakım avcı böcek çeşitleri, pestisit kullanmadan tarım zararlılarını yok etmek gayesiyle kaçırılmaktadır.

◊ Hobi, koleksiyonculuk ve ekonomik kıymet itibariyle geyik böceğiyle (Lucanus cervus) buna emsal kimi kınkanatlı böcek tipleri, apollo kelebeği (Parnassius apollo) üzere değerli ve nadir türlerle ülkemize endemik olan birtakım kelebekler, Avrupa ve Japonya’da koleksiyon modülü olarak talep görmektedir.

◊ Biyokaçakçılıkla tesirli gayret için direkt mahpus cezası getiren müstakil bir kanun çıkarılmalı, ihtisaslaşmış gümrük ve emniyet üniteleri kurulmalı, halk bilinçlendirilmeli ve endemik çeşitlerin DNA veritabanı oluşturularak genetik haritası çıkarılmalıdır.

“Toroslar kaçakçıların ‘süpermarketi’ gibi”

Dr. Volkan Eroğlu, Ege Üniversitesi, Biyoloji Bölümü

◊ Bitki biyoçeşitliliği kelam konusu olduğunda Türkiye, tek başına bir kıta üzeredir. Avrupa’nın tamamında yaklaşık 13 bin bitki çeşidi varken, yalnızca bizim topraklarımızda 10 binden fazla bitki tipi bulunuyor.

◊ Özellikle Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğinin en yüksek olduğu Toros Dağları, Ege kıyıları ve Karadeniz yaylaları soğanlı, yumrulu bitkilerce zengindir ve bu yüzden de kaçakçıların ‘süpermarketi’ üzeredir. Orkideler, kardelenler ve böcek kapan bitkiler bu bölgelerden en çok kaçırılan bitkilerdir. Doğu Anadolu zıt laleler ve süsen çeşitleri için kaçakçıların odak noktası. Medeniyetlerin beşiği olan, arpa ve buğdayın ata çeşitlerinin bulunduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesi de kaçakçıların öbür uğrak rotası.

◊ Atalık bir buğday örneği demek genetik ıslah usullerini uygulayarak çok fazla çeşit buğday üretilebilecek bir kaynak demektir. Az bir lale soğanıyla genetik çaprazlamalar yapılarak çok fazla çeşit lale elde edilebilir. Örneğin kaçırılan bir kardelenin içeriğinde keşfedilen alzheimer tedavi edici tesir yarın bir gün bize milyar dolarlık patentli ilaç olarak geri dönebilir.

◊ Doğal kaynaklarımız maalesef sonsuz değil. Hasebiyle biyokaçakçılık da dahil olmak üzere canlı tiplerimiz üzerindeki baskıyı azaltmalıyız.