Ne saat var ne takvim. Bu kabile vakit kavramını bilmiyor

Saatler, günler, haftalar ve yıllar çağdaş hayatın vazgeçilmez kesimleri. Fakat Brezilya Amazonları’nın ücra bölgelerinde yaşayan küçük bir topluluk, vakti dünyanın büyük kısmından hayli farklı biçimde deneyimliyor.

Amazonlarda yaşayan Amondawa halkının lisanında vakti bağımsız, ölçülebilir ve sayılabilir bir kavram olarak karşılayan bir söz bulunmuyor.

Topluluk üzerine yapılan dilbilimsel çalışmalar, saat ve takvimlerle şekillenen vakit anlayışının insan zihninin değişmez bir özelliği olmayabileceğine işaret ediyor.

Uru-Eu-Wau-Wau halkının bir alt grubu olan Amondawa, Brezilya’nın kuzeybatısındaki Amazon bölgesinde yaşıyor. Dış dünyayla birinci temasları 1986’da gerçekleşen topluluk üzerine 2011’de dilbilimci ve antropologlardan oluşan bir takım araştırma yaptı.

Araştırmacılar, Amondawa lisanında hafta, ay yahut yıl üzere vakit dilimlerini karşılayan sözcüklerin bulunmadığını belirledi.

Topluluk üyeleri gün ile geceyi, yağışlı mevsim ile kurak mevsimi birbirinden ayırıyor. Fakat vakti sayısal bir sistem içerisinde ölçmüyorlar.

Amondawa halkında insanların yaşları da sayılarla tabir edilmiyor. Bunun yerine kişinin omurundaki farklı devirler kimlik değişiklikleriyle işaretleniyor.

Çocuklar büyüdükçe isimlerini yeni doğan kardeşlerine verebiliyor ve kendileri yeni bir isim alıyor. Böylelikle diğer toplumlarda doğum günleri ve yaşlarla tabir edilen büyüme süreci, Amondawa’da kişinin toplumdaki değişen pozisyonuyla tanımlanıyor.

Araştırmacılara nazaran topluluk çocuk yetiştirmek, geçmişi hatırlamak ve hayatın farklı evrelerini ayırt etmek için soyut ve sayısal bir vakit kavramına muhtaçlık duymuyor.

Araştırmanın en dikkat cazip sonucu ise çağdaş toplumların vakti algılama biçimine ait.

Çalışmaya öncülük eden dilbilimci Chris Sinha, insanların vakti “harcanabilen”, “kaybedilebilen”, “sayılabilen” yahut “tükenebilen” bağımsız bir şey olarak düşünmesinin üniversal olmayabileceğini savunuyor.

Buna nazaran saatler ve takvimlerle düzenlenen vakit anlayışı, insan zihnine doğuştan yerleşmiş bir sistemden çok, toplumların geliştirdiği kültürel araçlardan biri olabilir.

Amondawa halkının vakit anlayışı ile insanların düşlerdeki vakit algısı arasında da temas kuruluyor.

Uyku sırasında beynin sıralama ve doğrusal düşünmeyle bağlı bölgelerindeki aktivitenin değişmesi, düşlerde vaktin alışılmış kurallarının ortadan kalkmasına yol açabiliyor.

İnsanlar birkaç dakikalık bir hayalde yıllar evvel yaşanan bir olaydan bugüne geçebiliyor yahut birbirinden farklı periyotları tıpkı kıssanın parçalarıymış üzere deneyimleyebiliyor.

Bu durum, araştırmacıların vakit tecrübemizin sadece dış dünyadaki saatlerden değil, beynin olayları nasıl düzenlediğinden de etkilendiğine yönelik görüşlerini destekliyor.

Araştırmacıların bulguları fizikî vaktin var olmadığını öne sürmüyor. Saatler ve takvimler, milyonlarca insanın ortak hayatını ve faaliyetlerini düzenleyebilmesi için kritik değer taşıyor.

Amondawa örneğinin ortaya koyduğu asıl soru ise farklı. İnsanların hayatlarını saatlere, tarihlere ve yaşlara bölerek deneyimlemesi nitekim kozmik mi, yoksa vakitle kurduğumuz ilginin değerli bir kısmı içinde yaşadığımız kültür tarafından mı oluşturuluyor?