NATO tepesindeki Mehter detayı. Devletler evvel sebep müziklerini konuşturur?

Yeni bir ülkeye adım attığınızda, aslında onu gezmeye değil, evvel duymaya başlarsınız. İnsanların konuşma biçimine, uzaktan gelen bir ezgiye, bir meydandaki müzisyene ya da bir kafeden taşan melodilere takılabilirsiniz… Daha hiçbir müzeyi gezmeden, hiçbir tarihi yapıyı görmeden o ülkeyi aslında evvel duymaya başlarsınız. Sonra sıra mutfağına gelir. Mahallî bir restorana oturur, o kültüre ilişkin yemekleri tatmak istersiniz. Ve birçok vakit fark etmeden şunu beklersiniz: O yemeğe, o ülkenin müziği eşlik etsin. Zira biliyoruz ki bir kültürü yalnızca gözle görmek ya da damakla tatmak yetmez; onu duymak da gerekir. Tahminen de bu yüzden devletler, kendilerini sadece bayraklarıyla ya da mutfaklarıyla değil, sesleriyle de anlatırlar.

NATO önderlerinin mehter marşıyla karşılanması üzerine birçok yorum yapıldı. Bazıları bunu güçlü bir kültürel temsil olarak kıymetlendirdi, bazıları farklı açılardan eleştirdi. Ben ise bu tartışmaya bir etnomüzikolog olarak bakıyorum. Zira etnomüzikoloji, müziğin yanlışsız ya da yanlış olup olmadığını tartışmaz; toplumların müziğe hangi manaları yüklediğine, ses aracılığıyla nasıl kimlik inşa ettiklerine bakar.

Bu sebeple asıl soru şu:

Devletler sebep konuşmadan evvel müziklerini konuşturur?

Çünkü ses, sırf işittiğimiz bir şey değildir. Tıpkı vakitte kültürün, hafızanın ve kimliğin taşıyıcısıdır. İnsanlık tarihine baktığımızda sesin, konuşmadan çok daha eski bir irtibat biçimi olduğunu görürüz. Antropolojik araştırmalar, ortak ritim üretmenin ve müzik gibisi davranışların lisan gelişmeden evvel ortaya çıkmış olabileceğine işaret ediyor. İnsan toplulukları avlanırken, yas tutarken, kutlama yaparken ve savaşırken, hasılı hayatlarının her anında evvel ritimle bağlantı kuruyor. Diğer bir deyişle, yazıdan evvel ses; sözlerden evvel ise ritim vardı.

Bugün de bakarsak, hayatımızdaki en kıymetli anlar sesle başlıyor. Bir bebeğin dünyaya gelişini birinci ağlayışıyla anlarız. Bir düğün davul ve zurnayla başlar, cenazeler dualarla uğurlanır, devlet merasimleri ise müzikle mana kazanır. Zira ses sırf duyduğumuz bir titreşim değildir; insanları belli bir his etrafında buluşturan, ortak bir aidiyet hissi oluşturan görünmez bir bağdır.

Şimdi bu açıdan baktığımızda, mehterin de hedefi sadece bir müzik topluluğu olmak değildir. Osmanlı’nın askeri bandosu mehter, yüzyıllar boyunca devletin gücünü, disiplinini, merasim geleneğini ve ortak hafızasını temsil eden işitsel de bir sembol olmuştur. Mehterin güçlü tekrar eden ritimleri, davulları, kösleri ve zurnaları sadece melodik bir tercih değildir. Geniş alanlarda ses getirmek, cüret vermek, topluluğu bir arada tutmak, moral vermek ve devletin gücünü hissettirmek maksadıyla oluşturulmuş şuurlu bir akustik dizaynın kesimleridir. Üstelik, bu güçlü ses geleneğinin tesiri ise Osmanlı coğrafyasıyla hudutlu kalmamıştır. Yüzyıllar boyunca Avrupa’nın da dikkatini çeken mehter müziği, sırf diplomatik ve askerî münasebetler aracılığıyla değil, müzik tarihi üzerinden de bakıldığında Batı dünyasını etkilemiştir. 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa’da gelişen alla turca (Türk uslubu) modasıyla birlikte, mehter müziği Batılı bestekarların ve sarayların da ilgisini çekmiştir. Wolfgang Amadeus Mozart’ın Rondo alla Turca’sı, Ludwig van Beethoven’ın The Ruins of Athens eserindeki Türk Marşı ve birçok Avrupa askerî bandosunda büyük davul, zil ve üçgen üzere vurmalı çalgıların yaygınlaşması, bu kültürel etkileşimin izleri olarak kabul edilir. Bu durum, kültürlerin birbirini nasıl beslediğinin de değerli örneklerinden biridir.

Dünyaya bakalım… Aslında bu sırf bize has de değildir. İskoçya resmî merasimlerinde gaydasıyla hatırlanır. İngiltere askerî bandolarıyla, Japonya taiko davullarıyla, Güney Kore klâsik saray müzikleriyle, Afrika’nın birçok ülkesi ise lokal davul topluluklarıyla devlet merasimlerinde kendi kültürel hafızalarını görünür kılar. Zira ülkeler sadece bayraklarını değil, seslerini de temsil eder.

Şimdi bunu başta da belirttiğim üzere mutfak üzerinden düşünelim. Bir devlet konuğuna, sebep mahallî yemeklerini ikram eder? Zira yemek, o kültürün damak hafızasını temsil eder. İşte müzik de bunun işitsel karşılığıdır. Sunulan yemek kadar, sunulan ses de “Biz buyuz.” demenin bir yoludur. Bu yüzden resmî merasimlerde kullanılan müzikleri sadece estetik bir tercih olarak değil, kültürel bir anlatı olarak okumak doğrusudur.

Bir ses tarih taşır. Bir melodi kimlik taşır. Bir ritim hafıza taşır. Elbette tıpkı müzik herkes için birebir manası tabir etmez. Kimi onu kültürel miras olarak dinler, kimi tarihî çağrışımlarla yorumlar. Müziğin gücü de tam burada yatar. Zira ses, tek bir mana üretmez; farklı hafızalara farklı kapılar açar.

Bugün bağlantı çağında manzara kadar ses de güçlü bir diplomasi aracıdır. Bazen uzun konuşmaların anlatamadığını birkaç dakikalık bir müzik anlatabilir. Bu sebeple milletlerarası merasimlerde kullanılan müzikleri değerlendirirken sadece melodiyi değil, taşıdığı tarihî ve kültürel manaları da birlikte düşünmek gerekir.

Ses Diyeti Notu: Ses Diyeti kitabını yazarken yıllardır üzerinde düşündüğüm bir fikir vardı: Hiçbir ses günahsız değildir. Maruz kaldığımız her ses; beynimizde, hafızamızda ve hislerimizde bir iz bırakır. Bu sadece bireyler için değil, toplumlar için de geçerlidir. Devletlerin de bir ses hafızası vardır. Merasimler, marşlar ve klâsik ezgiler, bu ortak belleğin taşıyıcılarıdır. Bu yüzden sesleri sadece duymayın. Onların ne anlattığını da dinleyin. Zira bazen bir devlet, söyleyeceği her şeyi tek bir melodiye sığdırabilir.