NASA’nın ‘ateş püsküren ejderha’ dediği olay Avrupa’da ortaya çıktı: ‘Alev Bulutu’ korkusu! Nasıl oluşuyor?

Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi Orman Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ertuğrul Bilgili, pyrocumulonimbus sayesinde oluşan yangınların klasik söndürme teknikleriyle denetim altına alınmasının birden fazla vakit mümkün olmadığını belirtiyor.

Bilgili, “Bu olay, yangının adeta kendi hava sistemini oluşturması olarak tanımlanır ve yangının denetimini son derece zorlaştırır, hatta birçok durumda imkânsız hâle getirir” diyor.

Güneybatı Avrupa’yı tesiri altına alan şiddetli orman yangınları sebebiyle Fransa ve İspanya’da yüz binlerce kişi tahliye edildi. Rekor sıcaklıklar, uzun müddettir devam eden kuraklık ve kuvvetli rüzgârlar söndürme çalışmalarını güçleştirirken, birtakım bölgelerde yangının kendi hava şartlarını üretmeye başladığı bildirildi.

Fransa’nın Bordeaux etrafındaki yangının üzerinde “pyrocumulonimbus” ismi verilen dev bir yangın bulutu oluştu. Fransa’da birinci defa kayda geçtiği belirtilen olay, alevlerin ilerleyişini hızlandırırken yangının hangi yöne yayılacağının varsayım edilmesini de zorlaştırıyor.

YANGIN BULUTU NEDİR?

Pyrocumulonimbus, çok büyük ve yoğun yangınların oluşturduğu aşırı sıcak hava, duman, kül ve nemin atmosferin üst katmanlarına gerçek süratle yükselmesiyle meydana geliyor.

Yangının üzerindeki sıcak hava güçlü bir sütun halinde yükselirken atmosferdeki daha soğuk hava kütleleriyle karşılaşıyor. Hava soğudukça içerdiği nem yoğunlaşıyor ve kilometrelerce yüksekliğe ulaşabilen büyük bir fırtına bulutu oluşuyor.

Prof. Dr. Bilgili’ye göre bu cins aşırı yangınların ortaya çıkmasında sadece yangının büyüklüğü değil, yanıcı maddelerin durumu ve hava şartları da belirleyici oluyor.

Özellikle birkaç yıl sürebilen kuraklık periyotlarının akabinde ortaya çıkan aşırı sıcaklıklar, şiddetli rüzgârlar ve çok düşük bağıl nem, orman tabanındaki yanıcı maddelerin nemini kritik düzeylere indiriyor. Böylelikle başlayan bir yangın, çok kısa müddette harikulâde ölçüde güç üretebiliyor.

Bilgili, Türkiye’de 2021 yılında yaşanan büyük orman yangınlarının bir kısmının de bu cins aşırı yangın davranışlarına kısmen örnek gösterilebileceğini söz ediyor.

ALEVLERİ BESLİYOR

yangın bulutu sırf yangının sonucunda oluşan pasif bir duman katmanı değil. Kendi hava akımlarını, rüzgârlarını ve yıldırımlarını oluşturabilen güçlü bir sisteme dönüşebiliyor.

Bulutun içinde meydana gelen kuvvetli aşağı yönlü hava hareketleri, yangın bölgesindeki rüzgârın suratını ve yönünü ansızın değiştirebiliyor. Bir yönde ilerlediği düşünülen alevler, birkaç dakika içinde farklı bir yöne dönerek itfaiye gruplarını hazırlıksız yakalayabiliyor.

Bu durum, yangın sınırında çalışan gruplar için en büyük tehlikelerden birini oluşturuyor. Evvelce inançlı kabul edilen bir bölge, ani bir rüzgâr değişimiyle alevlerin ilerlediği yeni cepheye dönüşebiliyor.

Bulutun elektrik yüklenmesi sonucu oluşan yıldırımlar da ana yangından kilometrelerce uzaktaki kuru alanlara düşebiliyor. Böylelikle mevcut yangınla teması bulunmayan yeni yangın noktaları ortaya çıkıyor ve söndürme takımları güçlerini farklı bölgelere ayırmak zorunda kalıyor.

Aynı vakitte yangından kopan kor modülleri, güçlü hava akımlarıyla kilometrelerce uzağa taşınabiliyor. Bu modüllerin kuru bitki örtüsüne düşmesi, ana yangının ilerisinde yeni alev cephelerinin oluşmasına sebep oluyor.

MÜDAHALE İMKÂNSIZLAŞIYOR

Fransız yetkililer, birtakım bölgelerde yangına direkt müdahale etmenin artık mümkün olmadığını açıkladı. Alevlerin yüksekliği, açığa çıkan güç ve rüzgârın daima değişmesi, kara ve hava takımlarının yangına yaklaşmasını son derece tehlikeli hale getiriyor.

Prof. Dr. Bilgili, yangınların şiddetine nazaran direkt müdahale, dolaylı müdahale ve yangını kendi hâline bırakma olmak üzere farklı çaba prosedürlerinin bulunduğunu söylüyor.

Ancak pyrocumulonimbus ile oluşan yangınların en ağır kümede yer aldığını belirten Bilgili, “Bu çeşit yangınlar, çaba skalasında muhakkak ‘müdahale edilebilir olmayan’ yangınlar sınıfına girer” tabirlerini kullanıyor.

Bu basamakta uçak, helikopter ve kara gruplarının direkt alevlerin üzerine yönlendirilmesi sonuç vermediği üzere işçi ve ekipman kaybı riskini de artırabiliyor.

Uzmanlara nazaran öncelikle yangının ulaşabileceği mümkün sonların ve davranışının bilimsel modellerle hesaplanması gerekiyor. Yangının şiddetinin azalması beklendikten sonra, inançlı aralarda yangın şeritleri açılması yahut uygun şartlarda denetimli karşı ateş uygulamalarına başvurulabiliyor.

Mevcut kaynakların sonuç alınamayacak bölgelerde tüketilmesi yerine stratejik noktalarda hazır bekletilmesi, yangın denetim edilebilir düzeye indiğinde daha tesirli müdahale edilmesini sağlayabiliyor.

ÖNCELİK TAHLİYE

Pyrocumulonimbus ile oluşan yangınlarda temel gaye, alevleri kısa müddette söndürmekten çok can kaybını önlemek oluyor.

Yerleşim bölgelerindeki sivillerin ve yangın sınırında çalışan takımların inançlı biçimde tahliye edilmesi öncelik taşıyor. Yangının suratının ve yönünün daima değişmesi sebebiyle tahliye kararlarının gecikmeden alınması gerekiyor.

Fransa’daki gruplar de kimi bölgelerde atak yerine savunma yüklü bir stratejiye geçti. İtfaiye gruplarının önceliği yerleşim alanlarını korumak, tahliye yollarını açık tutmak ve insanların inançlı bölgelere ulaşmasını sağlamak oldu.

Yetkililere nazaran yangının denetim altına alınabilmesi için uzun periyodik kuvvetli yağışlara ya da alevlerin deniz, daha evvel yanmış arazi yahut yanıcı bitki örtüsünün bulunmadığı bir bölgeye yönelmesine gereksinim duyulabilir.

TÜRKİYE DE RİSKTE

Prof. Dr. Bilgili, Fransa’da ilk sefer kaydedildiği belirtilen pyrocumulonimbus olayının Türkiye’de de görülme ihtimalinin epey yüksek olduğunu söylüyor.

Türkiye’de sırf iklim şartları değil, son yıllardaki toplumsal ve ekonomik değişimler de büyük yangın riskini artırıyor. Kırsaldan kentlere göç, hayvancılığın azalması, orman köylerinin nüfus kaybetmesi ve odunun yakıt olarak kullanımının düşmesi, orman alanları üzerindeki insan baskısını azalttı.

Bu durum bir yandan ormanlık alanların genişlemesini sağlarken öteki yandan ormanlarda kuru dal, çalı, yaprak ve öbür yanıcı maddelerin birikmesine yol açtı.

Bilgili’nin verdiği örneğe nazaran geçmişte yaklaşık 100 hektarlık bir alanda açığa çıkan güç, yanıcı madde yükünün artması sebebiyle günümüzde 70-80 hektarlık daha küçük bir alanda ortaya çıkabiliyor. Bu da yangınların daha kısa müddette çok yüksek şiddete ulaşabileceğini gösteriyor.

Uzun periyodik kuraklık, aşırı sıcaklık, düşük nem ve şiddetli rüzgâr bu birikimle birleştiğinde yangınların denetim edilemez boyutlara ulaşma riski büyüyor.

RİSKLİ BÖLGELER

Türkiye’de en yüksek riskin Akdeniz ve Ege bölgelerinde bulunmaya devam ettiği belirtiliyor. Sıcaklıkların yükselmesi, yağışların azalması ve yaz kuraklığının uzaması sebebiyle bu bölgelerde yangınların hem sayısının hem de şiddetinin artması bekleniyor.

Ancak risk artık sadece klâsik olarak orman yangınlarıyla anılan kıyı bölgeleriyle sonlu değil.

Orta ve Batı Karadeniz’in iç bölümleri de uzun müddetli kuraklık ve ormanlardaki yanıcı madde birikimi sebebiyle giderek daha hassas hale geliyor. Daha evvel büyük yangınların seyrek görüldüğü bu bölgelerde, değişen iklim şartlarıyla birlikte yıkıcı yangınların yaşanma ihtimali yükseliyor.

Prof. Dr. Bilgili, son yıllarda bu bölgelerde meydana gelen yangınların tehlikenin artık sadece teorik olmadığını gösterdiğine dikkat çekiyor.

ÖNLEM ÖNE ÇIKMALI

Türkiye’nin orman yangınlarıyla gayrette değerli bir teknik altyapıya, hava araçlarına ve tecrübeli çalışana sahip olduğunu belirten Bilgili, buna karşın pyrocumulonimbus üzere aşırı olaylar karşısında mevcut kapasitenin yetersiz kalabileceğini söylüyor.

Mevcut sistemin büyük ölçüde yangın çıktıktan sonra süratli müdahaleye odaklandığını belirten uzmanlar, yangın öncesi hazırlık ve tedbire çalışmalarının daha fazla değer kazanması gerektiğini tabir ediyor.

Ormanlardaki yanıcı madde birikiminin azaltılması için denetimli yakma ve mekanik paklık uygulamalarının yaygınlaştırılması öneriliyor. Yangın idare planlarının iklim senaryolarını ve yangının nasıl davranacağını hesaplayan bilimsel modelleri içermesi gerektiği belirtiliyor.

Yeni teknolojilerle desteklenen erken ikaz ve karar takviye sistemlerinin geliştirilmesi de öncelikli başlıklar arasında yer alıyor.

Yangına hassas bölgelerde yaşayan halkın tahliye yolları, yangın sırasında yapılması gerekenler ve konutların etrafında alınabilecek tedbirler konusunda eğitilmesi gerekiyor. Hazırlanacak hareket planlarına orman köylülerinin, lokal idarelerin ve öbür ilgili kurumların da katılması kıymet taşıyor.

Ormanlarla yerleşim, tarım ve turizm alanlarının kesiştiği bölgelerde ise yangının yayılmasını yavaşlatacak güvenlik nesilleri ve dirençli arazi planlamaları yapılması öneriliyor.

SICAKLIK 38 DERECE

Fransa’nın güneyinde sıcaklıkların 38 dereceye ulaşması bekleniyor. Ülke yaz başından bu yana dördüncü sıcak hava dalgasını yaşarken, mayıs ayından beri devam eden yağış azlığı ormanları ve tarım alanlarını son derece kuru hale getirdi.

Kuruyan ağaçlar, çalılıklar ve tarım alanları yangının yayılması için yakıt vazifesi görüyor. Kuvvetli rüzgârlar ise alevleri kısa müddette kilometrelerce uzağa taşıyor.

Yangınlarda iki kişinin hayatını kaybettiği, 75 kişinin yaralandığı bildirildi. Çok sayıda mesken, köy ve tarım alanı ziyan görürken birtakım bölgelerde çiftçiler, itfaiye takımlarına takviye olmak için traktörlerle büyük su tankerleri taşımaya başladı.

Bilim insanları, iklim değişikliği sebebiyle uzun müddetli sıcak hava dalgalarının, aşırı kuraklıkların ve büyük orman yangınlarının daha sık yaşandığını belirtiyor.

Geçmişte daha çok Avustralya, Kanada ve ABD üzere yangın riski yüksek ülkelerde gözlemlenen pyrocumulonimbus bulutlarının Avrupa’da ve Türkiye’ye benzeri iklim nesillerinde ortaya çıkması, orman yangını tehdidinin yeni ve daha tehlikeli bir basamağa geçtiğine işaret ediyor.