Lise mezunlarına ‘yapay zeka ehliyeti’

Türk Eğitim Derneği’nin fikir kuruluşu TEDMEM, yapay zekânın eğitimdeki ve toplumdaki dönüştürücü gücünün mercek altına alındığı “Eğitimde Yapay Zekâ: Global Eğilimler ve Türkiye için Politika Önerileri” başlıklı bir rapor yayınladı. Raporda, gençlerin yapay zekâ araçlarına sorgulamadan inandığı belirtilerek kimilerinin ise çağın bu yeni teknolojisiyle duygusal bağ kurma eğiliminde olduğuna dikkat çekildi. Eğitim sisteminde yapay zeka kullanımının da değerlendirildiği raporda mevzuya ait somut siyaset teklifleri sunuluyor.

YAPAY ZEKA KULLANIMI YETERLİLİK İSTİYOR
TEDMEM raporu17-27 yaş arasındaki gençlerin yarısının yapay zekânın sınırlılıklarını eleştirel biçimde kıymetlendirmekte zorlandığını, yüzde 61’inin ise yapay zekânın uydurduğu bilgiyi ayırt edemediğini ortaya koyuyor ve öğrencilerin sistematik bir rehberliğe gereksinim duyduğunu belirtiyor. Raporda, yapay zekâ okuryazarlığı programlarının gerekli bilgi ve hünerleri kazandırabileceği fakat bunun tek başına inançlı kullanım davranışı oluşturmak için kâfi olmadığı vurgulanıyor. Nasıl araç kullanmak teknik maharet kadar dikkat ve sorumluluk gerektiriyorsa, yapay zekâ kullanımı da misal bir yeterlik seviyesi gerektiriyor. Bu doğrultuda TEDMEM, yapay zekâ okuryazarlığı kazanmış ve bu teknolojiyi ömründe inançlı, etik ve öz kontrollü formda kullanabilen bireylere lise sonunda “Yapay Zekâ Ehliyeti” verilmesini öneriyor.

ÜÇ HALKALI BİR YAPI
Konunun yalnızca öğrencilerle hudutlu olmadığının vurgulandığı raporda birbirini tamamlayan üç halkalı bir yapıdan bahsediliyor. Birinci halka, yapay zekâyı inançla kullanabilmesi beklenen öğrenciler. İkinci halka, bu yetkinliği kazandıracak donanıma sahip olması gereken öğretmenler ve okul yöneticileri. Üçüncü halka, alanı ileriye taşıyacak uzmanlığı üretecek üniversiteler ve akademisyenler. Rapora nazaran bu halkalardan biri eksik kaldığında zincir tamamlanmıyor. Ayrıyeten yapay zekâ okuryazarlığının geliştirilmesinde matematiksel temelin kıymetine dikkat çekilerek, müfredattan çıkarılan lineer cebirin temel kavramlarına bilhassa yapay zekâ ve STEM alanlarına yönelecek öğrenciler için ortaöğretim programlarında yine yer verilmesi gerektiği söz ediliyor.

DUYGUSAL DESTEĞİ YAPAY ZEKADAN ALIYORLAR
Türkiye’deki gençler yapay zekâyı yalnızca ödev yapmak yahut sunum hazırlamak üzere akademik gayeler için değil; dertleşmek, korku ve kederlerini paylaşmak için de kullanıyor. Raporda, Türkiye’de yapay zekâ kullanan her 10 bireyden 4’ünün 25 yaşın altında olduğu vurgulanırken, gençlerin duygusal dayanak için yapay zekâya yönelmesinin yarattığı risklere de dikkat çekiliyor. TEDMEM’in atıfta bulunduğu memleketler arası araştırmalara nazaran kendilerini üzgün, sonlu ya da telaşlı hissettiklerinede yapay zeka sohbet robotlarına başvuran gençlerin sayısı her geçen yıl artıyor. Ayrıyeten gençlerin yüzde 63’ü bu kullanımı hiç kimseyle paylaşmıyor.

EV ÖDEVİ YERİNE MÜNAZARA
Yapay zekâ çağında ödev merkezli klâsik yaklaşımların öğrencileri değerlendirmede yetersiz kaldığını belirten raporda; mesken ödevlerinin azaltılması, yazma etkinliklerinin sınıfta gerçekleştirilmesi, kelamlı anlatım ve münazaraların değerlendirmedeki hissesinin artırılması önerisi öne çıkıyor. Bu cins düzenlemelerin tesirli olabilmesinin ise insani boşluğun kapatılmasına bağlı olduğuna dikkat çekiliyor. Okul ruhsal danışmanlığına erişimin hudutlu olduğu bir ortamda gençlerin en süratli ulaştığı muhatabın birçok vakit yapay zekâ olduğu belirtilen raporda, gençlere makine yerine insanı erişilebilir kılmadan ve toplumsal dayanak sunmadan getirilecek sınırlamaların tesirli olmasının beklenemeyeceği vurgulanıyor.

BAŞARI PROGRAM SAYISIYLA SINIRLI DEĞİL
Türkiye, bilişim alanında ön lisans mezun sayısında dünyada üçüncü sırada yer alırken, yüksek lisans ve doktora seviyesinde birinci 15 ülke arasına girebilmiş değil. Raporda, 33 üniversitede açılan Yapay Zekâ lisans programlarında vazife yapan 221 öğretim elemanı olduğu ve bunların yalnızca 26’sının profesör olduğu tespiti yapılıyor. Raporda, yapay zekâ dönüşümünün muvaffakiyetinin nihayetinde insan kaynağına bağlı olduğuna dikkat çekiliyor ve yükseköğretim siyasetlerinin muvaffakiyetinin sırf açılan program sayısıyla değil, bu programlarda misyon alan akademisyenlerin yetkinlikleri ve bu yetkinlikleri geliştirmeye yönelik kurumsal kapasiteyle birlikte kıymetlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.

DÜNYADA TEK BİR REÇETE YOK
TEDMEM raporu, ülkelerin yapay zekâyı eğitime entegre ederken tek bir hakikat modelle değil, kendi toplumsal şartlarına nazaran birbirinden farklı stratejilerle hareket ettiğini ortaya koyuyor. Buna nazaran Çin, yapay zekâ okuryazarlığını erken yaşlardan itibaren müfredata dahil ediyor. ABD, girişimcilik ekosistemi ve özel kesim öncülüğünde ilerleyen bir model benimsiyor. Yaşlanan demografik yapısıyla yüzleşen Japonya, teknolojiyi öğretmen açığını azaltmak amacıyla kullanırken; geniş nüfusa sahip Hindistan ise bölgesel erişim meselelerini azaltmak için düşük maliyetli dijital platformlara öncelik veriyor.

ÖNE ÇIKAN DİĞER ÖNERİLER
TEDMEM raporunda öne çıkan öbür teklifler ise şöyle sıralanıyor:
* Yapay zekâ araçlarının kullanımına ait yaş ve gelişim seviyesine dayalı açık ve bağlayıcı bir ulusal çerçeve oluşturulmalı.
* Özel yetenekli ve özel eğitim ihtiyacı bulunan öğrenciler için teknoloji odaklı değil, muhtaçlık odaklı bir yaklaşım benimsenmeli.
* Öğretmen yetiştirme programları, adaylara yapay zekâ yeterlikleri kazandıracak biçimde gözden geçirilmeli.
* Öğretmenlerin yapay zekâ yeterlikleri; daima mesleksel gelişim, meslek evrelerine uygun uygulama temelli öğrenme ve yeterlik çerçeveleri temelinde güçlendirilmeli.
* Yapay zekâ takviyeli ölçme ve kıymetlendirme faydalı olabilir. Lakin bu süreç öğretmen kontrolünde yürütülmeli.