Kentte bayan olmanın görünmez kuralları

Tüm hafta boyunca takım arkadaşım Ece Altıkulaç’la birlikte 8 Mart Dünya Bayanlar Günü’ne özel toplamda 83 bayanla bağlantıya geçtik. Bayanların yaşları 17 ile 74 ortasında değişiyor. Meslekleri de farklı; öğrenci, muhasebeci, toplumsal hizmet çalışanı, psikolog, ebe, yönetici, yayıncı, avukat, sanatçı, yazar, ev bayanı, emekli… Liste uzun. Değişmeyen şey, hepsinin kentte yalnız kaldıklarında kendilerini inançta hissetmemeleri.

Mesela toplu taşımaların gece geç saatte olan son seferini içeride az kişi ve çoğunluğunun erkek olması sebebiyle başımıza gelebileceklerden korktuğumuz için kullan(a)mıyoruz! Biz kullanmaktan çekiniyoruz lakin işin ironik kısmı erkekler de eşlerinin, kardeşlerinin, kız çocuklarının bu gece seferlerinde seyahat etmesinden korkuyorlar.

Tek problem bu değil şüphesiz, hava kararınca muhakkak bir saatten sonra çıkıp sokakta yürüyememekle başlıyor her şey. Her daim ardımızdan gelen biri var mı diye yolu kollamamız gerekiyor. Daha konutun sokağına dönmeden bir refleks olarak elimize alıyoruz dairenin anahtarını. Sıkı sıkı tutuyoruz avcumuzun içinde, güya bizi tüm kötülüklerden koruyacak kalkan üzere. Telefonda birileriyle konuşuyormuşuz üzere yapıyoruz, toplu taşımada inançlı alan arıyoruz. Tüm gün işyerinde onca yoruluyoruz ancak konuta dönüş yolunda başımızı metronun camına dayamaktan ödümüz kopuyor, olur da uyuyakalırsak diye…

Sokaktan taksi çeviremez olduk. Ya bildiğimiz durak ya muteber uygulama seçiyoruz. Plakaya kesinlikle bakıyoruz ve bir yakınımızla paylaşıyoruz. Canlı pozisyonlarımız açık. Palavradan telefonda konuşup, bizi karşılayacak biri yokken dahi, vardığımız yerde bizi bekleyen biri var imajı yaratıyoruz. Biz bayanlara bunlar okullarda öğretilmiyor. Hayatın içinde kendi başımıza geliştirdiğimiz ve birden fazla vakit birbirimize öğütlediğimiz güvenlik stratejilerimiz.

Kadınlara kentte kendilerini ne kadar inançta hissettiklerini anlamak için 28 soru yönelttik. Gündelik hayatımızda hesaba katmak zorunda kaldığımız o kadar çok durum, o kadar çok görünmez kural var ki bunu birkaç soruya sığdırmak mümkün olmadı.

Yayıncı bir arkadaşım “Soruların o denli acıttı ki yanıtlarken canım sıkıldı” dedi. Kendisi her akşam iş dönüşü metrodan indikten sonra meskenine 15 dakikalık yürüyüş aralığını taksiyle gitmek zorunda kalıyor. 8 yıldır toplu taşıma kullandığından giysi usulünün büsbütün değiştiğini vurguluyor. Birtakım kadınlarsa artık toplu taşıma kullanmayı bıraktığından bahsediyor. Açıkçası ben de onlardan biriyim, çok mecbur kalmadıkça…

Yaptığımız araştırma sonucunda görünen o ki kentte inançta yaşamamız için nispeten inançlı bir semtte, yüksek kiralar ve aidat ödeyerek 7/24 güvenliği olan sitede oturmamız ve bir araç sahibi olmamız gerekiyor. Ha alışılmış bir de balkabağına dönüşmeden çabucak evvel konuta dönmemiz! 8 Mart Dünya Bayanlar Günümüz kutlu olsun.

‘Tetikte olmadığım tek bir anım yok’

Nalan Fazilet, konut bayanı (62)

◊ Doğma büyüme İstanbulluyum. Hiçbir vakit kendimi sokakta inançta hissetmedim. Ben gençken otobüslerde ‘fordçuluk’ diye bir tabir vardı. Çok fazla tacize uğrardık lakin sesimizi çıkaramazdık. Büyüklerimiz bağırmamamız gerektiğini ancak yanımızda bir iğne taşıyıp adamın koluna batırabileceğimizi söylerdi. O günden bugüne kentte kendimi inançta hissetmedim. Ancak artık bayanlar bağırıyor, ses çıkarıyor, buna seviniyorum. Utanç artık yer değiştiriyor.

◊ Ben de çoğumuz üzere meskene gelmeden evvel anahtarımı çabucak çıkarıyorum. Gerimden biri gelir diye daima elimde hazır tutuyorum. Girer girmez çabucak kapımı kilitliyorum. Apartmana girmeden evvel gerimden biri geliyorsa çabucak önüme geçsin diye yol veriyorum. Ardımda bir erkek varsa merdivenden dahi çıkamam, önüme geçmesini beklerim. 26 yıldır yalnız yaşıyorum, tetikte olmadığım tek bir anım yok.

‘Güvenlik telaşlarım arttıkça yalnızlaşıyorum’

Belki Altıkulaç, satış yöneticisi (52)

◊ Kız çocuklarım var ve okuduğum haberler nedeniyle bir anne olarak telaşlarım arttıkça endişelerim da arttı. Mesleğim, kurallarım, ayrıcalıklarım gereği çok daha korunaklı ve steril bir halde hayatımı idame ettirebiliyorum. Kendime ilişkin aracım ve maddi gücüm var. Güvenlikli bir sitede oturuyorum. Güvenlik telaşı duyduğumda tüm bu ayrıcalıklarımdan yararlanarak kendimi daha korunaklı bir pozisyona getirebiliyorum. Bundan şu manada şad değilim; giderek daha steril bir alanda yaşayan, belirli yerlere giden, çocuklarımı aşikâr yerlerde okutan biri oldum. Beşerlerle ayrıştığım, şuurlu bir yalnızlığa çekildiğim bir süreçteyim. Güvenlik telaşlarım artıyor, arttıkça da yalnızlaşıyorum.

‘Keşke gece sokakta yürürken yalnızca yıldızları düşünebilsek’

Aydilge Sarp, müzikçi (47)

◊ Ben bir müzisyenim, ruhumu notalarla, sözlerle düzgünleştirmeye çalışan bir bayanım; lakin sokağa çıktığımda yalnızca Aydilge değil, adımları her an bir tehlikeye karşı tetikte olan o kolektif bayan hafızasının bir parçasıyım.

◊ Keşke her bayan gece sokakta yürürken yalnızca yıldızları düşünebilse. Lakin birçok vakit biz evvel güvenliğimizi düşünürüz. Daha bir hafta evvel yayımlanan ‘Zombi’ müziğimde da tam bunları anlatıyorum esasen. “Sanki hayatımı çalmış birileri” diyorum… Zira bazen sokaklarda itimatla yürüyebilme ihtimalimiz bile elimizden alındığında, biz de hayatta kalma içgüdüsüyle mekanikleşmiş birer gölgeye dönüşüyoruz. Asıl zombilerse bayanlara rahatsızlık vermeyi bir güç tabiri sananlar.

◊ Mesela hiçbir erkeğin bir bayanla baş başa asansörde kalmaktan korktuğunu sanmıyorum. Ancak bizim için asansörde tanımadığın bir erkekle yalnız kalmak bile huzursuz edici. Erkeklerin pek birçoklarının taksiye bindiğinde plakayı not edip çabucak bir tanıdığına gönderme muhtaçlığı duyduğunu da ben hiç görmedim. Fakat pek çoğumuz bunu yapıyoruz.

◊ Çok gençken otobüste tacize uğradığımdan artık toplu taşımayı asla kullanmıyorum. Artık olsa o adamın yaptığını asla yanına bırakmam. O yıllar bazen de çantamı göğsüme bastırarak tutardım, içindeki eşyaları korumak için değil; aslında kendi kalbimi ve alanımı muhafaza içgüdüsüydü bu. Yanımıza oturan kişinin gücüne nazaran yer değiştirmek, gece son sefere kalmamaya çalışmak bizim yazılı olmayan anayasamız üzere. Endişeyle değil, farkındalıkla ve dayanışmayla yürümeye devam edeceğiz. Sokaklar bizim, hayat bizim. Bir gün anahtarlarımızı avcumuzda bir silah üzere tutmadan, korkmadan, yalnızca kendimiz olarak yürüyebileceğiz. O güne kadar birbirimizin sesi ve gücü olmaya devam edeceğiz.

‘Kurye gelince konutta biri var izlenimi veriyorum’

Ç., öğrenci (20)

◊ Gece geç saatlerde tek başıma yürürken huzursuzluk duyuyorum. Bu sebeple ulaşıma açık sokakları, dükkânların olduğu ışıklı bölgeleri tercih ediyorum. Toplu taşımada cama ya da kapıya olabildiğince yakın olmaya, kendime mümkün olduğunca alan yaratmaya çalışıyorum. Kulaklığım çoğunlukla müzik dinlemek için olsa da istemediğim diyaloglara girmemek için de sessizde kullanıyorum. Gittiğim bir yerden konuta geç saatte ve yalnız döneceksem kıyafet seçimim değişebiliyor. Hatta bazen gün içinde üst üste devamlı toplu taşıma kullanacağım bir günde de kıyafet seçimlerimi gözden geçiriyorum. Konuta varınca arkadaşlarıma ‘geldim’ bildirisi atıyorum.

◊ Taksiye bindiysem plakasına bakıyorum. Yanımda çoğunlukla powerbank ya da şarj aleti taşıyorum. Bilhassa akşam geç saatlerde bir olumsuzluk yaşama ihtimalimi daima aklımda tutuyorum. Kapıya kurye geldiğinde içerideki ışıkları yakıyorum. Televizyon yahut müzik sesi üzere konutun içinde birileri varmış izlenimi veren sesleri ayarladığım oluyor.

‘Geç döneceksem çantamda bol tişört taşıyorum’

D., mimar (25)

◊ Mesleğimle kontaklı kimi alan seyahatleri için gittiğim mahallelerde hem yabancılıktan hem de telaştan gündüzleri dahi daha süratli hareket ediyorum. Pozisyonum en yakın arkadaşlarım ve erkek arkadaşımla süresiz formda paylaşımlı. Metroda daha boş olacak vagonlara denk gelmeye çalışıyorum. Kimi erkekler çok yayılarak oturuyor bu yüzden yer değiştiriyorum. Konuta geç döneceksem yazları dönüş yolunda giymek için çantamda bol bir tişört taşıyorum.

‘Sevgilimle konuşuyormuş numarası yapıyorum’

Helin G., öğrenci (24)

◊ Taksiye kendim bindiğimde de arkadaşlarımı bindirdiğimde de birinci yaptığım şey plakasını kaydetmek oluyor. Sonra bunu arkadaşlarımla paylaşıyorum. Sürücü sohbeti ileri götürmeye çalıştığında sevgilim varmış numarası yaptığım oluyor. Onun konutuna gelmişim üzere konuşuyorum, erkek arkadaşlarımdan arayıp sevgilimmiş üzere konuşmalarını rica ediyorum.

‘Toplumsal cinsiyete hassas belediyecilik çok önemli’

Sema Yurtbilir, avukat (50)

◊ Kendimi bildim bileli karanlık çöktüğü anda sokakta yalnız olmaktan korkarım. Lisedeyken taşrada bir keresinde arkadaşlarımla akşam saat 21.00 üzere sokağa çıkmaya yürek etmiştik. O kadar korkmuştuk ki birbirimizin koluna girip yan yana 5 kız yürümüştük. Her kız çocuğu, her bayan gündüz vakti bile yolda taciz edilme tecrübesi yaşamıştır. Bugün taciz edilmek şöyle dursun hiç tanımadığı erkekler tarafından sokak ortasında öldürülüyor bayanlar.

◊ Hava karardıktan sonra ıssız ve aydınlatma olmayan sokaklarda olmaktan çekinirim. Bu yüzden toplumsal cinsiyete hassas belediyecilik çok kıymetli. Sokakların bayanlar için inançlı hale getirilmesi kaide.

◊ Toplu taşımada erkeklerden uzak noktalarda dururum. Her erkek fail değil lakin faillerin tamamına yakını erkek olduğu için taciz edilmekten tasa duymamız olağan. Kendimi inançta hissetmediğimde eşim ve oğlumla pozisyon paylaşırım. Bir de KADES uygulaması var natürel, tüm bayanlar indirmeli.