Yeni nükleer yarış mı başlıyor? İran-İsrail savaşı fitili ateşledi: 20 ülke için kritik ihtar

İnsanlık iki büyük dünya savaşı gördü. İçinde bulunduğumuz mevcut tertip ise çoğunlukla 2. Dünya Savaşı’ndan alınan dersler sonucunda kuruldu. Birleşmiş Milletler başta olmak üzere birçok kurum ve memleketler arası alakaların temel kuralları bu savaştan sonra belirlendi. Zira insanlığın hırsı 2. Dünya Savaşı’nda o denli bir noktaya geldi ki bir noktada birileri Hiroşima ve Nagazaki’ye atom bombası atmanın âlâ bir fikir olduğuna karar verdi. İnsanlık bütün bu dersleri ve nükleer silahın tahminen de en ziyanlı buluş olduğunu maalesef yaşayarak öğrendi. Ve bunlar tekrar yaşanmasın diye türlü tedbirler alındı…

Bu tedbirlerin en büyüklerinden biri kuşkusu ki Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA). İnsanlığın hayatta kalma içgüdüsünün en mücessem hali olan UAEA, BM bünyesindeki en değerli vazifeye sahip kurumlardan biri ve tahminen de vazifesi hiç bugünkü kadar kritik bir kıymet taşımamıştı.

ABD ile İsrail’in İran’a başlattığı müşterek savaş, tansiyonu global ölçüde önemli boyutta arttırdı. O denli ki artık nükleer silah tehditleri sesli konuşulur, nükleer silah geliştirme planları kamuoyu önünde tartışılır oldu. UAEA Yöneticisi Rafael Grossi, evvelki gün The Teleraph’a verdiği röportajda, çatışma ve istikrarsızlık ortamının yaklaşık 20 ülkeyi nükleer silah edinmeye itebileceğini söyledi.

Rafael Grossi, fotoğraf: AP

Grossi demecinde, Avrupa, Küçük Asya ve Orta Doğu’daki değerli ülkelerin asla nükleer silah geliştirmeyeceklerini taahhüt etmelerine karşın bugün bu sıkıntıyı açıkça tartıştığına vurgu yaptı ve dünyanın yeni bir nükleer silahlanma yarışı riskiyle karşı karşıya olduğu konusunda ikazda bulundu.

The Telegraph’ın Dış Haberler Baş Yorumcusu David Blair tarafından kaleme alınan köşe yazısında ise, dünyanın nükleer konusunda geri dönüşün olmadığı noktadan yalnızca bir krizlik uzakta olduğu ifade edildi.

NÜKLEER SİLAHLARIN YAYILMASINI ENGELLEYEN MUAHEDE ZAYIFLIYOR MU?

Nükleer silahların yayılmasının önüne geçen epey kıymetli bir antlaşma mevcut. Türkiye’nin de taraf olduğu Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT), 1970’te hayata geçirildi. Antlaşma, nükleer silahların yayılmasını önlemek, silahsızlanmayı teşvik etmek ve nükleer gücün barışçıl kullanımını sağlamak maksadıyla yapıldı. Bu kapsamda 191 ülke nükleer silah edinmeyeceğini taahhüt etti. Antlaşmada ayrıyeten, nükleer silah sahibi beş ülkenin -ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin- bu teknolojilerini transfer etmeyeceği belirtiliyor. Bir de Yeni START sıkıntısı var. ABD ve Rusya ortasında nükleer silahları sınırlayan bu muahede da 5 Şubat 2026 prestijiyle sona erdi.

Neyse, uluslararası münasebetlere giriş dersimizi burada sonlandırıp sorunun özüne gelelim. Yaşanan ve üstte sıraladığımız tüm bu gelişmeler akıllara şu soruları getiriyor:

*Nükleer silah edinme konusundaki risk azaltma tedbirleri aktifliğini yitiriyor ve nükleer silah yarışı mı başlıyor?

*Dünya nükleer silah riskleri konusunda “geri dönüşü olmayan noktayı” geçti mi, bizleri neler bekliyor?

*Nükleer silah kullanımına ait tehditler en çok hangi ülkelerden yahut bloklardan geliyor?

Uluslararası alakalar uzmanı Prof. Dr. Hasan Köni ve ANKASAM Lideri Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol, hürriyet.com.tr’nin sorularını yanıtladı.

‘BAZI ÜLKELERDE GÜVENLİK TASALARI ARTTI’

Prof. Dr. Hasan Köni, değerlendirmesine, gelişen ülkelerdeki güvenlik algılarını açıklayarak başladı. Orta uzunluk devletlerde “Nükleer silahımız olursa bize atak olmaz” biçiminde bir anlayış olduğunu belirten Köni, birebir niyetin 1956 Süveyş Krizi’nden sonra İsrail’de ortaya çıktığını lisana getirdi:

“Süveyş Krizi’nden sonra İsrail ‘büyük bir devlete güvenmek her vakit pek mümkün değil’ diye düşünmeye başladı ve Fransa’dan aldığı bilgilerle 1967’de nükleer silahını yaptı. Zira korunma sistemi içinde olduğu bir yapıya güvenmedi.”

Orta uzunluklu ülkelerin kendilerini inançta hissedeceği bir sistem olmaması halinde caydırıcılık açısından son deva olarak nükleer silah ve füze sistemlerine dönüleceği kanaatinde olduğunu vurgulayan Köni, kelamlarını şöyle sürdürdü:

“Bugün de ‘Orta uzunluk devletler bir ortaya gelirse hegemonik güçlere karşı bir muhafaza kurulabilir’ diye soruluyor. Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır bir ortaya gelerek bölgede bir huzur sağlayabilir mi diye konuşuluyor. Burada kıymetli olan Pakistan’ın nükleer silahlara sahip olması. Zira Pakistan’ın nükleer silaha sahip olması Hindistan’ın da nükleer silah yapmasına neden oluyor. Mesela İran nükleer silah yaparsa Suudi Arabistan da yapar. Birçok ülkenin dahil olduğu, birbirini etkileyen bir zincirleme başlar.”

Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol da memleketler arası sistemdeki güvensizliğe dikkat çekerek, şunları söyledi:

“Yeni START’ın mühleti dolmasına karşın bu mutabakatın yenilenmemesi, memleketler arası sistemdeki güvensizliğe dayalı kırılganlığın kıymetli bir göstergesi olarak kabul edilebilir. Yeni START üzere mutabakatlardaki bu çeşit belirsizlikler, bilhassa ABD ile Rusya ortasında şeffaflık ve öngörülebilirliği azaltarak yanlış hesaplama riskini artırmakta; başka taraftan da bu çeşit düzeneklerin tarafların birbirinin kapasitesini anlamasını sağlayarak kriz idaresini kolaylaştırdığı da tabir edilebilir.”

Bu cins “sistematik belirsizliklerin”, ülkelerin yalnızca karşısındaki hasma yönelik değil, öbür tüm aktörlere yönelik siyasi baskısının “korku aracı” olarak karşımıza çıktığını kaydeden Erol, son gelişmelerin birtakım ülkelerde güvenlik korkularını arttırdığına işaret etti ve söylemsel bazda da olsa nükleer silah edinme fikrinin daha görünür hale geldiğini lisana getirdi:

“Ancak burada kritik bir ayrım var: Tartışmanın artması ile gerçek bir silahlanma dalgası birebir şey değil. Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) hâlâ güçlü bir türel ve normatif çerçeve sunuyor. Ayrıyeten nükleer silah geliştirmek, önemli ekonomik yaptırımlar, diplomatik izolasyon ve bölgesel istikrarsızlık riskini beraberinde getirir. Risk algısının yükselmesine paralel olarak şu an kısmen de olsa bir denetimden çıkma eğilimi kelam konusu. Lakin bu hala denetimli bir seyir izliyor.  Çünkü süreç şimdi yaygın bir nükleer silahlanma yarışına dönüşmüş değil. Sistem zayıflamakla birlikte, büsbütün fonksiyonsuz hale gelmiş değil.”

Nükleer silahın bir caydırıcılığı olduğu malum. Pekala bu durum ülkeleri nükleer silaha mı yönlendiriyor?

Hasan Köni, nükleer silahlanma konusunda ülkelerin birbirini tetiklediğini vurgulayarak, şunları söyledi:

“Füze yapıp bu füzelere nükleer başlık taktığınızda artık sizinle yalnızca diplomatik pazarlıklar yapılabilir, size saldırılmaz üzere bir niyet doğuyor. Lakin birisi nükleer silah yaptı mı rakibi ülke de yapıyor; böylelikle maalesef bir nükleer yayılma ortaya çıkabilir. Büyük güçlerin tekrar bir ortaya gelip, nükleer silahların yayılması muahedesini tekrar gözden geçirmesi gerekiyor. Ama herhalde bu Trump’tan sonra olacak. O gittikten sonra daha makul bir ABD ortaya çıkacağını iddia ediyorum.”

‘FREN MEKANİZMAALRI HÂLÂ DEVREDE’

Seyfettin Erol ise, NPT’nin global çapta hâlâ bir fren düzeneği fonksiyonu gördüğü kanaatinde:

“Açıkçası, irrasyonel olarak ön plana çıkan önderlerin telaffuzları ve mutabakatların yenilenmemesi ya da memleketler arası hukuk ve kurumların zayıflamasıyla risklerin besbelli biçimde arttığı bir devirden geçiyoruz lakin ‘geri dönüşü olmayan nokta’ şimdi aşılmış değil.

Bir başka sözle, her ne kadar Soğuk Savaş sonrası kurulan istikrar, silah denetim mutabakatlarının zayıflaması ve büyük güç rekabetinin sertleşmesiyle aşınıyor üzere olsa da milletlerarası sistem büsbütün çökmüş değil.

Özellikle de NPT hâlâ global ölçekte temel bir fren sistemi fonksiyonu görmeye devam ediyor. Bugün karşı karşıya olunan tehlike, Rusya-Ukrayna Savaşı ve ABD/İsrail-İran Savaşı ile birlikte tek bir aktörün ani bir atılımı ile ‘kıyamet savaşını’ başlatabilecek zincirleme güvenlik korkularının yayılması ve bunun yol açtığı haklı telaşlar.”

Vladimir Putin, Kim Jong-un, Trump ve Netanyahu ve Xi Jinping üzere önderler devrinde bu ülkelerin artan askeri kapasitelerinin, başka ülkelerin tehdit algısını yükselttiğinin altını çizen Erol, Rusya-Ukrayna Savaşı ve bilhassa İran bağlamında yaşananların, tüm ülkeleri ABD, NATO ve memleketler arası sistemin güvenlik garantileri bağlamında derin bir kuşkuya ve arayışlara ittiğini belirtti. Erol, “Buna nükleer silahlanma ya da nükleer silaha sahip ülkelerle ittifak bağlarına girme dahil” dedi.

Amerikan toplumsal medyasında geçtiğimiz günlerde, Lider Donald Trump’ın İran’a karşı “nükleer kodları” kullanmak istediği argüman edildi. Fotoğraf: AP

İnsanlığı bekleyen en muhtemel senaryonun ani bir “nükleer patlama çağı” değil, daha çok yavaş ve tehlikeli bir aşınma olduğunu lisana getiren Erol, değerlendirmesini şöyle sürdürdü:

“Daha fazla ülkenin eşik kapasiteye ulaşması, kriz anlarında yanlış hesaplama riskinin artması ve bölgesel tansiyonların daha kırılgan hale gelmesi kelam konusu. Diğer taraftan tüm bunlara karşın diplomasi, caydırıcılık istikrarı ve ekonomik karşılıklı bağımlılıkların tüm aktörler açısından hâlâ frenleyici bir düzenek fonksiyonu gördüğünü söyleyebiliriz. Münasebetiyle dünyamız kritik bir eşiğe yakın olmakla birlikte, şimdi geri dönüşsüz bir noktada değil. Alınacak siyasi kararlar ve her şeye karşın milletlerarası kamuoyunun burada baskılayıcı rolü bir müddet daha belirleyici olmaya devam edecektir.”

TEHDİTLER EN ÇOK HANGİ TARAFTA?

Yaklaşık 60 yıl evvel imzalanan NPT’de beş ülkenin nükleer silah sahibi olduğu kabul ediliyor: ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin… Pekala bugünkü global atmosferde nükleer silah tehdidi en çok hangi ülke yahut bloklardan geliyor?

Prof. Dr. Hasan Köni, hangi alana yükleniliyorsa o alandakilerin kendilerini korumak için daha üst teknolojilere geçmeye çalıştığına vurgu yaparak, “Örneğin Çin bu kadar askeri harcama yapmıyordu lakin ABD’nin karşında kıymetli bir rakip olması nedeniyle süratle hem füze sistemlerini hem de hava savunma sistemlerini ve nükleer silah üretimini geliştirdi” dedi.

Ülkelerin tehditler karşısında ittifaklar oluşturduğunu ve her kümenin kendi nükleer silahını geliştirmeye çalıştığını aktaran Köni, “Tekil ülkelerse, yani bir bölge ittifakına dahil olmamışlarsa mecburen en son deva olarak nükleer silahlara gitmek zorunda kalıyorlar” dedi ve devam etti:

“Karşısındakinde varsa, onu caydırmak için kendi de yapıyor. Mesela Kuzey Kore’ye kolay kolay saldırılabileceğini zannetmiyorum. Ukrayna işgalinde Rusya’ya yardım edenlere türlü yaptırımlar gündeme geldi lakin Kuzey Kore’den hiç bahseden yok. Artık Japonya da birtakım şeylere girişecek; Güney Kore birtakım hazırlıklara başladı. Yani bir şeyleri deştiğiniz vakit ülkeler caydırıcılık olması için nükleer silaha başvurmak zorunda kalıyor. O yüzden bir memleketler arası muahedeye gidilmesi lazım. Zira bu silahlar yalnızca düştüğü yeri yok eden silahlar değil.”

Ülkelerin ellerinde güçlü nükleer silahlar olduğunu kamuoyuyla paylaşılmasının nedeni ise caydırıcılık olarak kıymetlendiren Köni, “Yani kentin kabadayısı, oburlarının kulağına gitsin diye ‘Ben iki tabancayla dolaşıyorum’ diyor. Bu da ruhsal harekatın bir kesimi. Ama bu durum nükleer silah edinilmesini de tırmandırabilir. İran olayından sonra göreceksiniz bütün ülkeler füze yapacak. Bu çeşit değişimler maalesef bir silah yarışına neden oluyor.”

Seyfettin Erol ise, nükleer silah kullanımına ait tehditlerin farklı güvenlik dinamiklerine sahip birkaç ana bloktan kaynaklandığının altını çizdi ve o da Kuzey Kore’nin ön plana çıktığını söyledi:

“Kuzey Kore, kendisine uygulanan yaptırımlara karşı nükleer silah kartını uzun yıllardır kullanıyor. Bu ülke hem nükleer silah sahibi olması hem de vakit zaman açık tehdit telaffuzları kullanması nedeniyle en öngörülemez aktörlerden biri olarak karşımıza çıkmaya devam ediyor.”

Kuzey Kore hükümeti tarafından 19 Nisan’da yayımlanan fotoğrafta, Kuzey Kore lideri Kim Jong-un ve kızı Kim Ju Ae, balistik füze testlerini izliyor. Fotoğraf: AP.

Diğer taraftan son periyotta, bilhassa Ukrayna savaşı ile birlikte Rusya’nın daha ön plana çıktığını belirten Erol, Putin’in Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonrasında nükleer kapasitesine sıkça atıf yaparak caydırıcılığı telaffuz seviyesinde daha görünür hale getirdiğini kaydetti.

Çin’in ise direkt doğruya bir tehdit lisanı kullanmasa da süratli nükleer kapasite artışıyla dikkat çektiğini söyleyen Erol, “Xi Jinping periyodunda genişleyen nükleer cephanelik, bilhassa Tayvan etrafındaki tansiyonlar bağlamında caydırıcılık boyutuyla stratejik bir belirsizlik yaratıyor” dedi ve devam etti:

“Çin’in tavrı tehdide karşı tehdit ya da hasmın anladığı lisandan konuşma formunda ortaya çıkıyor. Çin, caydırıcılık noktasında bir nükleer doktrinine sahip, münasebetiyle bu onu Rusya ve Kuzey Kore safına koymuyor.”

Pakistan ve Hindistan’ın da nükleer savaş eşiğine geldiklerini anımsatan Erol, “Dolayısıyla alt kıtada saatli bomba üzere bir mümkünlük gündemdeki yerini koruyor” sözünde bulundu.

Düne kadar Kuzey Kore ve Rusya’yı eleştiren ABD’nin de Trump ile birlikte bu silahı “taktik nükleer” boyutta kullanabileceğine işaret eden Erol, açıklamasını şöyle sürdürdü:

“ABD, global hegemonyayı müdafaa ve gayelerine daha az maliyetle ve kısa vakitte ulaşma noktasında bu silahı bir sefer daha kullanabileceğini gündeme getirmeye başladı. İran’a verilen örtülü bildiriler, aslında ABD’yi nükleer silah kullanımı bazında en tehlikeli aktörler listesinin neredeyse başına oturtmaya aday. Son ülke ise İsrail. Çok gündeme gelmemekle birlikte, bu aktörler içerisinde Netanyahu ve takımının teopolitik-jeopolitik gayeleri noktasında nükleer silaha başvurabileceği tasası, başta Orta Doğu ülkeleri olmak üzere, dünyanın yüksek sesle lisana getirilmeyen en büyük tasa kaynaklarından biri olarak ön plana çıkıyor.”