Kanser ilacı fiyatlarındaki durdurulamaz artışın perde arkası

Geliştirilmesi için harcanan para mı, hastaya kazandırdığı ömür mühleti mi, yoksa piyasadaki öteki ilaçların fiyatı mı…
Bu soruların makul cevapları olduğunu düşünmek isteriz.
Ancak son yıllardaki bilgiler öbür bir tablo gösteriyor:
Kanser ilaçlarının fiyatı, sağladıkları klinik faydadan giderek bağımsızlaşıyor.
Bir yanda hücresel tedaviler, immünoterapiler ve gayeye yönelik ilaçlarla daha evvel mümkün olmayan sonuçlar elde ediliyor.
Bazı hastalar yıllarca hastalıksız yaşayabiliyor.
Böylesi yeniliklerin büyük bir bilimsel ve ekonomik karşılığı olduğu tartışılmaz.
Sorun, her kıymetli ilacın birebir ölçüde değerli olmaması.
1995 ile 2013 arasında önde gelen 58 kanser ilacını inceleyen bir araştırma, fiyatların enflasyon ve sağlanan yaşam kazancı hesaba katıldıktan sonra bile yılda yaklaşık yüzde 10 arttığını gösterdi.
1995’te ilaçların kazandırdığı her ek ömür yılı için ödenen fiyat yaklaşık 54 bin dolardı.
2013’te bu sayı 207 bin dolara çıktı. Yani tıpkı yaşam kazancı için toplum, dört kat daha fazla ödemeye başladı.
Daha yakın tarihli bir araştırmada, ABD’de yeni kanser ilaçlarının aylık lansman maliyeti 2009-2010 devrinde 5 bin 790 dolar iken, 2018-2019’da 14 bin 580 dolara yükselmişti.
Üstelik ilaç piyasaya çıktıktan sonra da fiyat artışı durmadı. İncelenen 65 kanser ilacının yüzde 74’ünün fiyatı enflasyonun üzerinde arttı.
Peki daha tesirli ilaçlar mı daha kıymetliydi, hayır.
Araştırmacılar, fiyatla hastaya sağlanan klinik fayda arasında dengeli bir münasebet bulamadı.
2023’e kadar izlenen 66 damardan uygulanan kanser ilacında da benzeri bir tablo var. Ortalama aylık maliyet 27 bin 688 dolara ulaşmış, 2005’ten itibaren ortalama fiyat artışı yüzde 94’ü bulmuştu.
Nadir kanserler için geliştirilen ilaçların lansman fiyatı başkalarından yaklaşık yüzde 120 daha yüksekti.
Aynı sınıfa yeni rakiplerin girmesi de birçok vakit fiyatları düşürmedi.
Normal bir pazarda rekabet fiyatı aşağı çeker.
Kanser ilaçlarında ise yeni gelen eser, bazen eskisinin fiyatını sorgulamak yerine onu başlangıç noktası kabul ediyor.
Böylece her yeni ilaç bir sonrakine daha yüksek bir fiyat çıpası bırakıyor.
İlaç şirketleri yüksek fiyatları çoğunlukla araştırma ve geliştirme maliyetleriyle açıklıyor.
Elbette bir ilacı laboratuvardan hastaya ulaştırmak yıllar süren, riskli ve kıymetli bir süreç.
Başarısız olan yüzlerce molekülün maliyeti de başarılı ilaca yüklenir.
Fakat bu açıklama bütün tabloyu karşılamıyor.
10 kanser ilacını ve üreticilerini inceleyen bir çalışma, bir ilacı geliştirmenin maliyetini yaklaşık 648 milyon dolar olarak hesapladı.
Şirketlerin toplam araştırma-geliştirme harcaması 7.2 milyar dolar iken, birkaç yıl içinde elde ettikleri toplam gelir 67 milyar dolara ulaşmıştı.
Bu bir örnek ve bütün ilaç dalını temsil etmez.
Ancak fiyatların sadece geliştirme maliyetinin geri kazanılmasıyla açıklanamayacağını gösterebilir. Asıl çelişki burada başlıyor.
Son 20 yılda kimi kanser ilaçları genel ömür mühletini uzattıkları kanıtlanmadan tümör küçülmesi yahut hastalığın ilerlemesinin gecikmesi üzere ara sonuçlarla onay alabildi.
Kanıt eşiği esnerken fiyat eşiği yükseldi.
Üstelik fiyat, ilacın gerçek ömür dataları olgunlaştığında resen aşağı inmiyor.
Beklenen fayda doğrulanmasa bile birden fazla vakit tıpkı düzeyde kalıyor yahut artmaya devam ediyor.
Bu sayıların birçoklarının ABD liste ve satış fiyatlarına dayandığını belirtmek gerekir.
Liste fiyatı, sigorta şirketlerinin yahut devletlerin indirimlerden sonra ödediği gerçek fiyatla tıpkı değildir.
Avrupa’da ve Türkiye’de pazarlık, iskonto ve geri ödeme sistemleri farklıdır.
Ancak sorun sırf Amerika’nın sorunu değildir.
Yüksek global fiyatlar, geri ödeme kararlarını, hastaların yeni tedavilere ulaşmasını ve sıhhat bütçelerinin öbür alanlara ayırabileceği kaynakları etkiliyor.
Tıpta buna “finansal toksisite” diyoruz.
Bazen tedavinin yan tesiri sırf vücutta değil, aile bütçesinde ve sıhhat sisteminde ortaya çıkıyor.
Çözüm yeniliği ucuzlatmak değil, fiyatı bedelle ilişkilendirmektir.
Bir ilaç nitekim ömür mühletini uzatıyorsa, ömür kalitesini artırıyorsa yahut öteki seçeneği olmayan hastaya kalıcı bir karşılık sağlıyorsa bunun karşılığı olmalıdır.
Ama sırf yeni olduğu için değil.
Çünkü kanser tedavisinde en kıymetli şey her vakit ilacın fiyatı değildir.
Bazen en değerli olan, kanıtlanmamış bir yarar için kaybedilen sıhhat kaynağıdır.