Kâbus geri döndü! Bir müddettir fark edilmeden yayılıyor, tedavisi ve aşısı yok… ‘Sistemimiz iflas etti, büyük dehşet içindeyiz’

3 HAFTALIK GECİKME VE PATLAYAN OLAY SAYILARI

Dünya, tarihin en karmaşık ve tehlikeli sıhhat krizlerinden biriyle karşı karşıya. Geçtiğimiz ay Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde yeni Ebola salgınının ‘ilk bilinen kurbanı’ olduğu düşünülen bir sıhhat çalışanı hayatını kaybettiğinde, hastalığın fecî belirtileri aslında çoktan kendini göstermişti. Lokal yetkililerin aktardığına nazaran, Bunia kentinde misyon yapan ve ismi açıklanmayan bu sıhhat çalışanı, 24 Nisan’da yüksek ateş, kusma ve önemli kanamalar sonucunda hayatını yitirdi.

Ancak yetkililerin ölümcül virüsün varlığını resmi olarak doğrulaması ve milletlerarası kamuoyu acil durumu ilan etmesi tam üç hafta sürdü. Bu kritik gecikme mühletince virüs adeta infilak ederek ülkeyi tarihin en büyük Ebola salgınlarından biriyle karşı karşıya bıraktı. Şu ana kadar 500’den fazla kuşkulu olay ve en az 130 ölüm bildirilirken, salgının gerçek boyutu üzerindeki büyük belirsizlik sürüyor.

Virüs, komşu Uganda’ya da sıçradı ve burada iki olay doğrulandı. ABD, Kongo ve Uganda’dan gelen yolcular için giriş kurallarını sertleştirirken, virüse yakalanan bir Amerikan vatandaşının tedavi için ivedilikle Almanya’ya uçurulduğu açıklandı.

Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda’da patlak veren yeni Ebola salgını nedeniyle Dünya Sıhhat Örgütü, hafta sonu ‘uluslararası kamu sıhhati acil durumu’ ilan etti. Cenevre’deki Dünya Sıhhat Asamblesi’nde konuşan WHO Başkanı Tedros Adhanom Ghebreyesus, kararı kolay almadığını belirterek “Salgının ölçeği ve yayılma suratı konusunda derin kaygı duyuyorum” dedi.

SALGINI TETİKLEYEN 7 ÖLÜMCÜL NEDEN

Sağlık uzmanları, Ebola’nın Orta Afrika’da fark edilmeden bu derece süratle yayılabilmesinin gerisinde birden fazla faktörün bir ortaya geldiğine dikkat çekiyor. İşte dünyayı çaresiz bırakan o faktörler:

1- YANLIŞ TEST KİTLERİ VE ‘MUTASYON’ YANILGISI

WHO Bunia Temsilcisi Dr. Anne Ancia, ilk hadiseler geldiğinde lokal tabiplerin Ebola testi yaptığını lakin sonuçların negatif çıktığını belirtti. Bunun sebebi, ellerindeki testlerin sadece ülkedeki geçmiş 17 salgının 15’inden sorumlu olan Zaire suşunu tespit edebilmesiydi.

Testler negatif çıkınca sıhhat grupları hastalığın sıtma ve salmonella enfeksiyonlarının bir kombinasyonu olduğunu varsaydı. Hastalarda 5 günün akabinde durmayan kanamalar görülmeye devam edince, örnekler daha gelişmiş laboratuvarlara gönderildi ve bölgede çok daha ender görülen Bundibugyo suşu tespit edildi. Virüsün nihaileşmesi tam 4 hafta aldı.

2014 yılında Batı Afrika’daki büyük Ebola salgınında şahsen çalışan Acil Tıp Uzmanı Dr. Craig Spencer, durumun vehametini şu sözlerle özetledi: “Bizi asıl korkutan şey, çok fazla şeyi çok kısa müddette öğrenmiş olmamız. Bu, durumun ne kadar makûs olduğunun bir göstergesi.”

Refugees International Başkanı Jeremy Konyndyk ise tehlikeyi şöyle anlattı:

“Tarihin en büyük Ebola salgını olan 2014 salgını resmi olarak tespit edildiğinde dünyada yalnızca 49 olay ve 29 mevt vardı. Bugün ise salgın fark edildiğinde halihazırda yüzlerce olay ve en az 80 vefat gerçekleşmişti. Virüs, tespit edilene kadar sonları aşmış ve topluluklar ortasında devasa zincirler kurmuştu. WHO, şu an enfekte olan şahısların gerçek sayısı ve coğrafik dağılımı konusunda önemli belirsizlikler olduğunu kabul ediyor.”

2- BU VİRÜS SUŞUNUN AŞISI VE TEDAVİSİ YOK

Geçmiş yıllardaki bilhassa 2018’deki Ebola salgınlarında, bilim insanları virüsün Zaire suşuna karşı tesirli bir aşı ve tedavi formülünü alanda agresif bir biçimde kullanarak yayılımı durdurabilmişti. Lakin bu defa salgına sebep olan virüs, çok daha ender görülen Bundibugyo suşu.

Bu suşa karşı onaylanmış hiçbir aşı yahut tıbbi tedavi bulunmuyor. Evvelce en büyük silah olan aşı, bu kere tıp dünyasının elinde bir seçenek olarak yer almıyor. Vefat oranı %25 ile %50 arasında değişen Bundibugyo suşu, geçmişte sırf 2007 (Uganda) ve 2012 (Kongo) yıllarında küçük çaplı salgınlara yol açmıştı; lakin şu anki hadise sayıları geçmişteki tüm bilinen toplamları çoktan aşmış durumda.

3- AKIL ALMAZ BÜROKRATİK KUSURLAR VE LOJİSTİK SKANDALLAR

Reuters’ın raporuna nazaran, mahallî Bunia laboratuvarı birinci testler negatif çıktığında örnekleri Kinşasa yahut Goma’daki tam donanımlı merkezlere sevk etmek yerine bir kenara kaldırarak bekletti.

Örnekler nihayet başşehir Kinşasa’ya gönderildiğinde ise tam bir lojistik skandala imza atıldı: Olağan kaidelerde 4°C’de taşınması gereken numuneler, 17°C üzere yüksek bir sıcaklıkta ulaştırıldı. Üstelik gönderilen ölçüler o kadar küçüktü ki, yapılabilecek ek test sayısı önemli halde kısıtlandı.

4- ÜSTÜN BULAŞTIRICI KAYNAĞI: CENAZE TÖRENLERİ

Teşhis konulamadığı için bölgede hayatını kaybedenler için klasik ve kitlesel cenaze merasimleri düzenlenmeye devam etti. Kongo Sağlık Bakanı Samuel Roger Kamba, birinci kurbanın cenazesinde yas tutanların cenazeye dokunduğunu belirterek, “Kural dışı uygulamalar nedeniyle olaylar bir anda patladı” dedi.

Lwiro Doğal Bilimler Araştırma Merkezi’nden araştırmacı Leandre Murhula Masirika ise halkın tehlikeden habersiz olduğunu vurgulayarak, “Kimse ölümlerin gerisinde Ebola olduğunu bilmiyordu. Halk korunmak için guava yaprakları kullanarak klâsik tıbba yöneldi” açıklamasını yaptı.

5- SAVAŞ BÖLGESİ VE MOBİLİZASYONUN YARATTIĞI KAOS

Kongo, 1976’dan bu yana 17 sefer Ebola ile çaba etti ve erken teşhis yapılan durumlarda başarılı oldu. Lakin Doğu Kongo ve Ituri bölgesi adeta bir cehennem. Bölge, silahlı milislerin savaştığı, altyapının olmadığı, lojistiğin imkânsız olduğu bir iç savaş alanı.

Bölge sakinlerinden Dieudonné Lossa, etrafındaki beş kişinin Ebola’dan öldüğünü belirterek, “Eskiler bu kadar yayılmazdı. Ancak bunda, biz ne olduğunu anlayana kadar çoktan onlarca insan ölmüştü. Beşerler cenazelerde toplandı, ağladı ve herkes birbirine bulaştırdı” dedi.

Binlerce insanın çatışmalar yüzünden konutlarını terk etmesi, filyasyon (temaslı takibi) takımlarının virüslü şahısları bulmasını imkânsız hale getiriyor. Ayrıyeten halkın dışarıdan gelen sıhhat çalışanına ve hükümete duyduğu derin güvensizlik nedeniyle geçmişte Ebola tedavi merkezleri akına uğramış, sıhhat çalışanları öldürülmüştü.

Uluslararası Kurtarma Komitesi (IRC) Lider Yardımcısı Bob Kitchen, ucuzlayan şehirlerarası ulaşımın ve savaş dehşetinin insanları süratle hareket etmeye zorladığını söyledi. Kitchen, “İnsanlar 10-15 yıl öncesine nazaran çok daha taşınabilir. Tehlikeyi sezen kentten kaçıyor, bu da virüsü taşıma riskini muazzam ölçüde artırıyor” ikazında bulundu.

Virüsün, Ruanda takviyeli M23 isyancılarının denetimindeki kalabalık Goma kentine kadar ulaşması ve hatta Uganda’ya sıçraması durumu içinden çıkılmaz bir hale getiriyor.

6- YÜZDE 73’E VARAN AĞIR DIŞ YARDIM KESİNTİLERİ

Salgını durduramamaktaki en büyük etkenlerden biri de memleketler arası fonların kesilmesi oldu. Milletlerarası sistem, bu devasa krize en zayıf anında yakalandı. Trump idaresinin yaptığı kesintiler ve politik kararlar sonucunda global sıhhat savunma çizgisi büyük yara aldı.

USAID (Amerikan Uluslararası Kalkınma Ajansı) artık mevcut değil. Geçmiş salgınlarda lojistiği ve bütçeyi süratle yöneten bu kurum tasfiye edildi. CDC (Hastalık Denetim ve Tedbire Merkezleri) global sıhhat programları önemli oranda küçültüldü.

ABD, bu yıl prestijiyle Dünya Sıhhat Örgütü’nden resmen çekildi. En büyük bağışçısını kaybeden WHO, hem mali açıdan hem de işçi olarak tarihinin en zayıf devrini yaşıyor.

Çatışmalar nedeniyle zati harap olan bölgedeki sıhhat harcamaları, dış yardımların kısılmasıyla yüzde 73 oranında azaldı. ABD, bölgeye sağlanan fonların hala yüzde 61’ini tek başına üstlense de genel bütçedeki bu devasa kesinti alandaki operasyonları felç etti.

ABD Dışişleri Bakanlığı, krizi kontrol altına almak için acil durum fonundan 13 milyon dolarlıkbir bütçe taahhüt etse de uzmanlar bunun okyanusta bir damla olduğunu söylüyor.

Dr. Anne Ancia, “Yapmak istediğimiz her şeyi yapabilecek finansal güce sahip değiliz” diyerek çaresizliği özetledi.

7- LOJİSTİK İMKANSIZLIKLAR VE ÖTEKİ GLOBAL SALGINLAR

Ebola, enfekte bireylerin kusmuk, ishal ve kan üzere beden sıvılarıyla direkt temas yoluyla bulaşıyor. Memleketler arası Kurtarma Komitesi (IRC) bulaşıcı hastalıklar danışmanı Megan Coffee, Ebola’yı durdurmayı şu sözlerle tanım etti:

“Bir koltuğun üzerine bir kova dolusu kum döküp, sonra o kum tanelerini tek tek ayıklamaya çalışmaya benziyor. Virüs bir defa yayıldı mı, durdurması inanılmaz zordur.”

Hastaları tedavi etmek ve alanı dezenfekte etmek için tonlarca pak su gerekiyor, lakin savaş bölgesinde pak suya erişim yok denecek kadar az.

Üstelik Dünya Sıhhat Örgütü yalnızca Ebola ile savaşmıyor; takımlar birebir anda 23 ülkeden yolcu ve mürettebatı barındıran bir keşif gemisiyle ilişkili Hantavirüs salgınını da soruşturuyor. Sıhhat gücü halihazırda bölünmüş durumda.

“SİSTEMİMİZ İFLAS ETTİ”

Ebola virüsünü keşfedildiği 1976 yılından bu yana inceleyen dünyaca ünlü Kongolu virolog Profesör Jean-Jacques Muyembe, yerel medyaya yaptığı açıklamada öfke ve kederini gizlemedi:

“Gözetim ve takip sistemimizde çok büyük bir zafiyet yaşandı, bundan ötürü hiç memnun değiliz. Açıkça söylüyorum; nezaret sistemimiz iflas etti.”

SINIRLAR KAPATILIYOR, TEHLİKE BÜYÜYOR

Virüsün komşu ülke Uganda’ya da sıçraması üzerine Amerika Birleşik Devletleri dahil olmak üzere dünyanın pek çok ülkesi hudut kapılarında ve havalimanlarında Ebola tedbirlerini ve karantina denetimlerini en üst düzeye çıkardı.

Uzmanlar, Ituri merkezli bu yeni dalganın büsbütün söndürülmesinin aylar, hatta birkaç yıl sürebileceği konusunda milletlerarası kamuoyunu uyarıyor.

“BÜYÜK KORKU İÇİNDEYİZ”

Refugees International Başkanı Jeremy Konyndyk, dünya kamuoyunun karşı karşıya olduğu vahim tabloyu şu sözlerle özetleyerek global önderleri misyona çağırdı:

“Şu an elimizde, dünyanın en güçlü coğrafyalarından birinde, çoktan denetimden çıkmış gelişmiş bir salgına karşı savaşmaya giden; yetersiz fonlanan, işçisi eksiltilmiş bir memleketler arası yardım mimarisi var. Üstelik elimizde hiçbir tıbbi karşı tedbir, aşı yahut ilaç yok. Ebola’yı yakından takip eden herkes şu an büyük bir endişe ve gerginlik içinde.”

EBOLA VİRÜSÜ NASIL BULAŞIYOR?

Ebola virüsünün tabiattaki ana taşıyıcısı, virüsten etkilenmeyen meyve yarasalarıdır. Virüsün insanlara geçişi ekseriyetle enfekte yarasaların yahut öteki yırtıcı hayvanların etlerinin tüketilmesi ya da bu hayvanların salgılarıyla temas yoluyla gerçekleşiyor.

İnsanlar ortasında ise yayılma şu biçimlerde oluyor:

– Enfekte bir kişinin yahut cesedin kan, kusmuk, tükürük üzere beden sıvılarıyla direkt temas,
– Virüs bulaşmış yüzeyler yahut tıbbi gereçlerle temas.

Virüs, güzelleşen şahısların bedeninde uzun müddet hayatta kalabiliyor. Örneğin, hayatta kalan erkeklerin sperminde aylarca yaşayabiliyor, cinsel yolla bulaşarak aylar sonra yeni salgın halkalarına yol açabiliyor. 2016 Gine salgınında benzeri bir olay yaşanmıştı.

BELİRTİLER VE KULUÇKA SÜRESİ

Belirtiler virüse maruz kaldıktan sonra ortalama 8 ila 10 gün içinde (bazen 2 ila 21 gün arasında) ortaya çıkıyor. Hastalık şu semptomlarla başlıyor:

– Apansız yükselen ateş ve şiddetli halsizlik,
– Baş, kas ve boğaz ağrısı,
– Kusma ve ishal.

Hastalık ilerledikçe hadiseler iç ve dış kanamalar, çoklu organ yetmezliği ve ölümle sonuçlanıyor.

TEDAVİ VE AŞI VAR MI?

Bu salgını tehlikeli kılan en büyük öge, virüsün az görülen Bundibugyo varyantı olmasıdır.

2019’dan beri yaygın Zaire suşu için kullanılan bir aşı bulunsa da, Bundibugyo varyantına karşı onaylanmış bir aşı yok ve ileri klinik evrede bir aşı adayı da bulunmuyor.

Öte yandan şimdi onaylı bir ilaç da bulunmuyor. Müdahale büyük oranda hastaları izole etmek, temaslı takibi yapmak ve destekleyici klinik bakım sağlamaktan ibaret.

Ancak Afrika CDC, dört deneysel ilacın klinik denemeler kapsamında bölgede kullanılması için görüşmeleri sürdürüyor.