İran’ın kalbinde bir sinagog ve binlerce Yahudi’nin başkanı… Ülkenin en tartışmalı ismi sebep hâlâ İsrail’e dönmüyor?

Haham Yehuda Gerami her hafta, bünyesinde Yahudi okulları, koşer bir restoran ve klâsik hamamların (mikve) bulunduğu bir kompleksin modülü olan ve yakın vakitte restore edilen Abrişami Sinagogu’nda ibadet edenlere liderlik ediyor.

Bu kompleks İsrail’de ya da Amerika’da yer almıyor. İran’ın kalbinde, Tahran’da bulunuyor.

Abrişami, Gerami’nin başhahamlık yaptığı ve İran’da etkin olan yaklaşık 60 sinagogdan biri. Gerami’nin cemaati, rejim tarafından tehdit olarak görülmeden dini inançlarını sürdürmeye çalışırken, kendi Yahudi kimlikleri ile İslam Cumhuriyeti’nin talepleri arasında daima bir tansiyon içinde yaşıyor. İsrail ve ABD ile yaşanan savaş durumu ise bu tabloyu daha da karmaşık hale getiriyor.

Aynı vakitte ABD vatandaşı bir İranlı olan Gerami, İran dışında karşılaştığı insanların; İsrail devletini tanımayı reddeden ve onunla teması hata sayan bir ülkede hahamların, hatta dindar bir Yahudi toplumunun bulunduğunu öğrendiklerinde büyük bir şaşkınlık yaşadıklarını belirtiyor. Gerami, İran’da yaklaşık 20.000 Yahudi’nin yaşadığını kestirim ediyor; fakat başka kimi kaynaklar bu sayının çok daha az olduğunu düşünüyor.

Gerami, “Yahudi cemaatinin neye muhtaçlığı varsa İran’da mevcut” diyor. İranlı Yahudilerin sahip olmadığı tek şey ise siyasi bir ses.

İsrail ve ABD’nin şubat ayındaki çatışmalarından bu yana İran dışına gerçekleştirdiği birinci seyahatinde konuşan Gerami, “Ben bir siyasetçi değilim. Benim ilgilendiğim şey siyaset değil, Yahudi yaşamıdır” diyor.

SİYASETTEN UZAK DİNİ YAŞAM

Bu Yahudi hayatını sürdürebilmek, İslamcı idareyle zımni bir muahedeyi gerektiriyor: Cemaat siyasetten uzak durduğu, İran’a sadık kaldığı ve İsrail’den uzak durduğu sürece geleneklerini özgürce yaşayabiliyor.

Uluslararası siyasetleri İsrail ve müttefiklerinin yanı sıra Yahudileri de maksat alan bir ülkede Gerami’nin jeopolitikten kaçınma yönündeki tavrı, onun sertlik yanlısı rejimin bir savunucusu olduğuna dair suçlamalara yol açtı.

Brüksel’de düzenlenen ve 18 ülkeyi kapsayan İslam Devletlerindeki Hahamlar İttifakı toplantısında konuşan Gerami, “Evet, bazen insanların benim hakkımda bu türlü şeyler söylediğini okuyorum lakin benim gayem başka insanların ne söylediği değil. Ben dünyadaki hiç kimsenin elçisi değilim. Ben cemaatimin elçisiyim” tabirlerini kullanıyor.

ANTİK PERS DÖNEMİNDEN GÜNÜMÜZE

İran, kökleri Antik Pers İmparatorluğu’na kadar uzanan dünyanın en eski Yahudi cemaatlerinden birine mesken sahipliği yapıyor. Yahudi bayramı Purim, yaklaşık 2.500 yıl evvel imparatorluktaki Yahudileri yok etmeye kararlı bir kraliyet vezirine karşı kazandıkları zaferi simgeliyor.

Gerami, “Tüm Yahudiler her yıl İran Yahudilerini anar ve kutlar” diyerek kutsal kitaplarda ismi geçen birtakım peygamberlerin de İran’da gömülü olduğunu hatırlatıyor.

Yine de cemaat, 1979’daki İslam Devrimi öncesindeki 100.000’i aşkın nüfusa kıyasla kıymetli ölçüde küçüldü ve ağır kısıtlamalarla karşı karşıya kaldı. İranlı Yahudilerin İsrail’deki akraba ve arkadaşlarıyla irtibat kurması yasak ve ziyaret etmelerine müsaade verilmiyor. Aile ve yakın dostlar dışındaki ABD’deki Yahudilerle temas kurmak da çoklukla epey güç.

Kısıtlamaların insanları baskı altına aldığını kabul eden Gerami, tekrar de cemaatin bunların üstesinden gelebildiğini belirtiyor.

İran ile yaşanan savaşın tüm dünyadaki Yahudiler için olduğu üzere kendileri için de hayatı zorlaştırdığını belirten Gerami, “İlginç bir biçimde, İran’da Müslümanlarla her vakit barış içinde yaşadık” diyor ve İran’daki sinagogların, dünyanın pek çok ülkesindekinin bilakis özel bir güvenlik müdafaasına gereksinim duymadığını vurguluyor.

DEVRİM SONRASI DÖNEM VE TAHRAN’A GERİ DÖNÜŞ

İslam Devrimi’nden yedi yıl sonra Tahran’da doğan Gerami, dini eğitimini Kudüs ve Baltimore’da aldı. 2011 yılından bu yana İran’ın Başhahamı olarak vazife yapıyor.

ABD merkezli İran Yahudileri Federasyonu’nun kıdemli danışmanlarından Sam Kermanian, Gerami’yi yıllardır tanıdığını ve kendisinin ABD’de kalma imkânı varken cemaatine olan bağlılığı sebebiyle İran’a dönmeyi seçtiğini söylüyor.

Kermanian, “O akıllı, enerjik, genç ve son derece adanmış biri” diyor.

Üç çocuk babası olan Gerami, sık sık seyahat ediyor ve gittiği yerlerde Yahudilerin sebep İran’da yaşamayı tercih ettiğine dair şaşkınlıkla sorulan sorularla karşılaşıyor.

Gerami, “Bu soru yanlış bir varsayıma dayanıyor” diyerek, insanların orada kalma nedeninin kendilerinin ve ebeveynlerinin orada doğmuş olması olduğunu açıklıyor: “Biz bu kültürü biliyoruz ve bu kültürle gurur duyuyoruz.“

İran kültürü çok çeşitli; 92 milyonluk nüfusuyla etnik ve dilsel bir mozaik niteliğinde.

ŞAH DÖNEMİNDEN İSLAM CUMHURİYETİ’NE DEĞİŞEN DENGELER

İran’daki Yahudi cemaatinin bahtı Şah’ı deviren ve Ayetullah Ruhullah Humeyni’yi iktidara getiren 1979 ihtilalinden bu yana dalgalı bir seyir izledi.

Devrimden evvel İran, ABD ve İsrail ile yakın münasebetlere sahipti. Şah’ın büyük ölçüde seküler olan monarşisi altında Yahudiler yüklü olarak büyük kentlerde yaşıyordu. Müslüman din adamlarının eğitim ve öteki alanlarda önemli nüfuz sahibi olduğu öbür bölgelerde Yahudi aykırılığı yaygındı; fakat bu durum devlet eliyle teşvik edilmiyordu.

1979’da yeni önderlerin, ülkenin en tanınmış iş insanlarından biri ve kendisi de bir Yahudi olan Habib Elganian’ı “Siyonist casusluk” suçlamasıyla tutuklayıp idam etmesi üzerine birçok İranlı Yahudi paniğe kapıldı. Bu idam, o yıl Şah rejimine yakın şahıslara yönelik gerçekleştirilen yüzlerce infazdan biriydi.

Humeyni, İsrail’i ‘Büyük Şeytan’ Amerika’nın yanında ‘Küçük Şeytan’ olarak nitelendirerek tüm ilgileri kesti. Gerami’nin Abrişami Sinagogu’na kısa bir yürüyüş aralığında bulunan İsrail Büyükelçiliği binasını ise Filistin Kurtuluş Örgütü’ne (FKÖ) devretti.

90’LARDAN GÜNÜMÜZE: ORTODOKSLUK VE GÜVENLİK ENDİŞELERİ

1990’larda İran’ın dışa açılması ve yeni başkanların ortaya çıkmasıyla birtakım değişimler yaşandı. Rejim, anti-İsrail telaffuzunu sürdürürken, ülke içindeki Yahudi cemaatinin varlığını İran’ın Yahudi düşmanı olmadığının bir delili olarak öne sürdü. New York’taki Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’na her yıl katılan İran cumhurbaşkanları, rejimin müsamaha argümanlarını desteklemek ismine vakit zaman ülkenin tek Yahudi milletvekilini de yanlarında götürdü.

Gerami; Arnavutluk’tan Nijerya’ya, Özbekistan’a kadar uzanan Müslüman ülkelerdeki hahamlar ittifakının kendi durumunu perspektife oturtmaya yardımcı olduğunu söylüyor. İttifakın başkanlığını yürüten Mendy Chitrik, “Her ülkenin kendine has gerçekleri var ve İran’ın da katiyen kendi kuralları mevcut. Lakin bir araya geldiğimizde, zorlukların birçoklarının ortak olduğunu görüyoruz” değerlendirmesinde bulundu.

Federasyon yetkilisi Kermanian, İran Yahudileri Federasyonu’nun 1979’dan bu yana 17 Yahudi’nin idam edildiğini ve çoğunlukla rejimin birinci yıllarında olmak üzere yaklaşık bir düzine Yahudi’nin kaybolduğunu belgelediğini belirtiyor. Kestirimi gözaltı sayısının 2.000 civarında olduğunu fakat bunların birçoğunun açıkça siyasi sebeplerle gerçekleşmediğini ekliyor. Rejim, 1999 yılında 13 İranlı Yahudi’yi İsrail ismine casusluk yapmakla suçlayarak gözaltına almış ve 10’unu süratlice mahkûm etmişti; fakat bu şahıslar memleketler arası baskılar sonucu daha sonra özgür bırakıldı.

Geçtiğimiz yıl, birinci olarak geçen yılın haziran ayında İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik hücumlarıyla ve akabinde şubat ayından bu yana süregelen savaşla birlikte bir sefer daha güçlü anlara sahne oldu. Rejim geçen yıl, Mossad’ın Haziran 2025 hava akınları sırasında sızdırdığı takımlarla ilişkili oldukları kuşkusuyla 35 Yahudi’yi gözaltına aldı ve sorguladı. Kermanian, bu bireylerin tamamının en nihayetinde hür bırakıldığını söyledi.

Kermanian, son aylarda Yahudi cemaatiyle temasın son derece sınırlandığını ve İranlı Yahudilerin dış dünyaya en değersiz bilgileri aktarırken bile çok dikkatli olmaları gerektiğini vurguluyor.

Gerami ise İran ile ABD ve İsrail güçleri arasındaki savaşın üzerlerinde olumsuz bir tesir yarattığını ve bundan hoşlanmadıklarını belirterek kelamlarını şöyle tamamlıyor: “Yine de benim tek amacım, İran’daki Yahudilerin birer Yahudi üzere yaşama imkânına sahip olmaya devam etmesidir.”