Harari’nin ”altın çağ” anlatısına itiraz. Veba, Sibirya’daki avcı-toplayıcıları 5 bin 500 yıl evvel vurmuş

Veba denince akla 1300’lerden 1800’lere kadar Avrupa’da on milyonlarca insanın vefatına yol açan Kara Mevt pandemisi akla geliyor.

Ancak yeni bulgular, hastalığın izlerini bundan çok daha eskiye, Rusya’nın Sibirya bölgesindeki Baykal Gölü etrafında yaşayan tarih öncesi avcı-toplayıcı topluluklara kadar götürüyor. Arkeologlar, Baykal Gölü etrafındaki mezarlık alanlarında onlarca yıldır çalışma yürütüyor. Bu alanlardan biri, araştırmacıların “çok sıra dışı mevt profili” diye tanımladığı bulgular nedeniyle uzun müddettir gizemini koruyordu.

Oxford Üniversitesi araştırmacısı Ruairidh Macleod, kelam konusu alanda çok sayıda çocuk ve ergenin kısa bir vakit aralığında öldüğünün anlaşıldığını söyledi. Nature mecmuasında yayımlanan çalışmanın başyazarı Macleod’a nazaran iskeletlerde şiddet yahut travma izine rastlanmaması, bu toplu mevt olayına ait “makul bir açıklama” bulunmasını zorlaştırıyordu.

Araştırma takımı, göl yakınlarındaki dört farklı alandan çıkarılan 46 şahsa ilişkin antik DNA’yı inceledi. Sonuçlar, bu bireylerin 18’inde vebaya yol açan Yersinia pestis bakterisinin bulunduğunu gösterdi.

Bu, incelenen bireylerin yaklaşık yüzde 40’ında veba tespit edildiği manasına geliyor. Araştırmacılara nazaran bu oran, kimi Orta Çağ toplu mezarlarında saptanan oranlardan bile yüksek. Ayrıyeten bu kadar eski DNA örneklerinde vebanın tespit edilmesinde çok sayıda “yanlış negatif” sonuç çıkabildiği için gerçek oranın daha yüksek olabileceği belirtiliyor.

Macleod, bulguların iki farklı salgın sırasında mezarlık alanlarındaki insanların “neredeyse tamamının vebadan öldüğü” ihtimaliyle uyumlu olduğunu söyledi. Bu salgınların en eskisi yaklaşık 5 bin 500 yıl öncesine tarihleniyor.

BULGULAR ‘’SÜRPRİZ” OLARAK NİTELENDİRİLDİ

Araştırmacı, bulguların kendileri için “tam bir sürpriz” olduğunu söz etti. Bu keşfe kadar vebanın en eski izleri, yaklaşık 5 bin 300 yıl evvel Kuzey Avrupa’daki çiftçi topluluklarında tespit edilmişti. Lakin antik veba tiplerinin ne kadar ölümcül olduğu bilim dünyasında uzun müddettir tartışılıyordu.

Çalışmanın kıdemli müelliflerinden, Cambridge Üniversitesi ve Kopenhag Üniversitesi genetikçisi Eske Willerslev, bu çeşit salgınların avcı-toplayıcı topluluklarda yaşanamayacağının düşünüldüğünü belirtti. Küçük kümeler halinde yaşayan ve daima hareket halinde olan bu topluluklarda bulaşıcı hastalıkların tüm toplumu yıkıma uğratamayacağı varsayılıyordu.

Willerslev’e nazaran bu yaklaşım, Yuval Noah Harari’nin “Sapiens”i ve Jared Diamond’ın çalışmaları üzere tanınan bilim kitaplarında avcı-toplayıcı devrin hastalık ve salgınlardan uzak bir “altın çağ” üzere tasvir edilmesine de katkı sundu.

Ancak Willerslev, “Avcı-toplayıcı olmak o kadar da kolay değildi.” dedi. Yeni bulgular, vebanın bu topluluklar ortasında muhtemelen “çok yaygın” olabileceğini gösteriyor.

Orta Çağ’da vebanın yayılmasında sıçanlar ve pireler kıymetli rol oynarken, tarih öncesi Sibirya’daki salgınlarda farklı bir hayvanın tesirli olmuş olabileceği düşünülüyor: Tarbagan marmotu (dağ sıçanı).

Macleod, “Marmotların, vebanın birinci evrimleştiği özgün konak cins olduğu düşünülüyor.” dedi. Bugün bile Sibirya ve Moğolistan’da marmotlar aracılığıyla yayılan veba olayları sistemli olarak kaydediliyor. Bölgede bu kemirgenler kürkü ve eti için avlanıyor.

Araştırmacılara nazaran tarih öncesi avcı-toplayıcıların bakteriyi birinci olarak hayvanlarla temas yoluyla kapmış olması, akabinde hastalığın beşerler ortasında teneffüs damlacıklarıyla yayılması olası.

Oxford Üniversitesi’nden viroloji profesörü Astrid Iversen, Dünya Sıhhat Örgütü’ne nazaran günümüzde ortaya çıkan yeni bulaşıcı hastalıkların yaklaşık dörtte üçünün hayvanlardan insanlara geçtiğine dikkat çekti.

Araştırmacılar, bu nedenle binlerce yıl evvelki Sibiryalı avcı-toplayıcıların yaşadığı salgınların çağdaş dünya için de değerli dersler sunduğunu belirtiyor. Macleod’a nazaran hastalıkların hayvanlardan insanlara hangi şartlarda geçtiğini ve farklı vakitlerde, farklı coğrafyalarda nasıl evrimleştiğini anlamak, gelecekte benzeri riskleri öngörmek açısından kritik değer taşıyor.