Göğüs kanserinin unutulan tarihi

Edwin Smith papirüsüne geçen bu olayda tabip, tümörü dikkatle gözlemliyor, akabinde kendi çağının hududunu da kayda düşüyordu:
Bu hastalık için yapılabilecek bir şey yoktu. Meme kanserinin bilinen en eski klinik anlatılarından biri, sırf hastalığın değil, insanlığın çaresizliğinin de dokümanı.
Tarihin bu sayfasında pembe kurdele yok, hatta hastalığa bugünkü ismini verecek bilgi de yok. Sırf bir doktorun gördüğünü saklamadan yazması var.
Farkındalık tahminen de tam burada başladı: Evvel bakmak, sonra gördüğümüzü konuşabilmek.
1713’e geldiğimizde, İtalyan tabip Bernardino Ramazzini manastırlardaki rahibelerde göğüs tümörlerini daha sık, rahim ağzı kanserini ise daha seyrek gözlemledi.
Bu, üreme hikayesi ile kanser arasındaki bağlantıya dair erken bir ipucuydu. Fakat Ramazzini’nin müşahedesi, bugünün epidemiyolojisi değildi…
Küçük ve seçilmiş bir kümeden neden-sonuç kararı çıkarılamazdı.
Onun bedeli, karşılığı bulmasından çok, araştırılabilir bir soru bırakmasındaydı.
Sonraki yüzyıllar, kanserle çabayı çoğunlukla memeyi ve etrafındaki dokuları daha geniş çıkararak kazanabileceğimizi düşündü.
19. yüzyılın sonlarından itibaren radikal mastektomi, yani göğüsle birlikte koltuk altı lenf bezlerinin ve göğüs kaslarının da alındığı büyük ameliyat, uzun müddet standart yaklaşımdı.
Cerrahlar o günün bilgisiyle tümörü kökünden söküp atmaya çalışıyordu. Ama vücudun kaybı ağır, cevaplar ise her vakit beklendiği kadar kesin değildi.
1970’lerde sessizliği bozanlar sadece laboratuvarlar olmadı. 1974’te ABD’nin First Lady’si Betty Ford, göğüs kanseri teşhisini ve ameliyatını kamuoyuyla paylaştı.
O günlerde “meme” ve “kanser” sözlerini yüksek sesle yan yana getirmek bile alışılmış değildi.
Ford’un açıklamasından sonra çok sayıda bayan muayene ve tarama için başvurdu; hastalık, özel hayatın kapalı kapılarından kamusal konuşmaya taşındı.
Aynı yıl gazeteci Rose Kushner da göğüs kanseri tanısı aldı.
Onun öyküsü öteki bir eşiği gösterdi: Hastanın sırf tedaviyi kabul eden kişi değil, kararın ortağı olması.
Kushner, teşhis katılaşmadan tıpkı ameliyatta göğsün alınmasını öngören “tek aşamalı” yaklaşımı sorguladı.
Biyopsi sonucunu öğrenmek ve seçenekleri konuşmak için vakit istedi. Bu tutum, periyodun güçlü cerrahi alışkanlıklarına meydan okumaktı.
Kushner tek başına tıbbı değiştirmedi, değişim, hasta savunucularının sesiyle bilimsel çalışmaların bir araya gelmesiyle geldi.
1979’da ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri’nin uzlaşı konferansı, daha az yıpratıcı ameliyatların sağkalımı azaltıp azaltmadığını tartıştı.
Halsted’in en geniş ameliyatını standart olmaktan çıkardı ve memeyi koruyan cerrahilerin araştırılmasını önerdi.
Sonraki çalışmalar, uygun erken evre hastalarda göğüs kollayıcı cerrahiyle sağkalımın mastektomiye emsal olabileceğini gösterdi.
Bu, “daha büyük ameliyat daha düzgün sonuçtur” varsayımının sorgulanmasıydı.
Hastanın vücuduna ne yapılacağı konusunda kelam sahibi olması da tedavinin bir modülü haline geliyordu.
1985’te ABD’de Meme Kanseri Farkındalık Ayı, evvel bir haftalık tarama ve mamografi bilgilendirme kampanyası olarak başladı.
Pembe kurdele ise daha sonra geldi. 1991’de Charlotte Haley, kanserden korunma araştırmalarına ayrılan kaynağın yetersizliğine dikkat çekmek için şeftali rengi kurdeleleri el üretimi olarak dağıtıyordu.
1992’de Self dergisi ve Estée Lauder, kurdele fikrini pembe renkle geniş kitlelere taşıdı.
Bugün her yerde gördüğümüz simgenin arkasında, evvel bir bayanın “araştırmaya daha çok kaynak ayrılsın” diyen itirazı vardı.
Bugün göğüs kanseri tek tip bir hastalık değil tümörün biyolojisi, evresi ve kişinin özellikleri tedavi kararlarını değiştiriyor.
Erken teşhis kıymetini koruyor fakat farkındalık sırf belirti aramak ya da pembe giyinmek demek değil.
Yaşa ve ferdî riske uygun taramaya erişmek, göğüsteki yeni bir değişikliği gecikmeden sıhhat profesyoneline danışmak, teşhis konduğunda seçenekleri ve tedavinin münasebetini sorabilmek de farkındalığın modülü.